Trong đó, việc kiểm soát khí thải phương tiện là nhiệm vụ cấp bách để cải thiện chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 trước năm 2050.
Chuyển đổi phương tiện, lập vành đai kiểm soát
Thống kê của Sở Xây dựng, Thành phố Hồ Chí Minh mới (sau khi hợp nhất với tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu và Bình Dương) có quy mô dân số khoảng 14 triệu người, hơn một triệu ô-tô và 7,3 triệu xe máy. Giao thông đường bộ là nguồn phát thải chính, chiếm tới 88% đến 99% các khí thải độc hại và 88% lượng bụi so với tổng phát thải giao thông của Thành phố, gây thiệt hại kinh tế ước tính trên ba nghìn tỷ đồng mỗi năm (chiếm 0,25% GRDP).
Cùng với thực trạng ô nhiễm, người dân có xu hướng ưa chuộng phương tiện cá nhân hơn sử dụng phương tiện giao thông công cộng và có sự dịch chuyển dần sang sử dụng phương tiện ô-tô, điều này càng làm cho giao thông tắc nghẽn nghiêm trọng hơn trong tương lai nếu chính quyền không triển khai các giải pháp quản lý giao thông phù hợp.
Để kiểm soát khí thải phương tiện giao thông tại đô thị, Liên doanh Công ty cổ phần Đô thị bền vững - Viện Khoa học công nghệ năng lượng môi trường đề xuất: Thành phố nên kiểm soát cả đầu phương tiện và khí thải đối với hai loại hình là xe buýt (vận tải hành khách công cộng) và xe ô-tô, xe gắn máy. Theo đó, 72 tuyến xe buýt mở mới với 1.109 phương tiện xe buýt mới phải là xe điện. Đồng thời đến năm 2030, toàn bộ xe buýt hoạt động trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh là xe buýt sử dụng điện, năng lượng xanh.
Với phương tiện cá nhân, áp dụng kiểm định khí thải bắt buộc đối với xe mô-tô, xe gắn máy đang lưu hành, đồng thời xây dựng lộ trình hạn chế đăng ký mới xe máy xăng và áp dụng các biện pháp lưu thông tại vùng phát thải thấp. Cũng nhằm khẩn thiết triển khai các giải pháp giao thông bền vững, mới đây Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố lập đề án chuyển đổi khoảng 400.000 xe máy của đội ngũ shipper và tài xế công nghệ sang xe điện.
Theo đó, giai đoạn 1, bắt đầu từ năm 2026, Thành phố sẽ hạn chế tài xế xe xăng đăng ký mới tham gia các nền tảng dịch vụ vận tải, đồng thời các tài xế cũ có thời gian 3 năm (2026-2028) để chuyển đổi dần sang xe điện. Giai đoạn 2, từ đầu năm 2029, xe máy xăng sẽ bị cấm hoàn toàn trong hoạt động giao hàng và xe ôm công nghệ.
“Việc chuyển đổi sang các loại hình giao thông bền vững hơn, giảm sự phụ thuộc vào phương tiện chạy bằng động cơ đốt trong là một yêu cầu cấp thiết để Việt Nam có thể đạt được các mục tiêu khí hậu, cải thiện chất lượng không khí và bảo đảm phát triển bền vững”, ông Lê Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm Tư vấn ứng dụng thuộc Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh.
Chính sách phải công bằng!
Bên cạnh đề án kiểm soát khí thải phương tiện, Liên doanh Công ty cổ phần Phát triển đô thị bền vững đưa ra một số giải pháp chuyển đổi giao thông xanh trên địa bàn Cần Giờ, Côn Đảo. Đây là hai khu vực biệt lập, hiện trạng giao thông thông thoáng, đường kết nối thấp, xe máy chiếm phần lớn.
Trong đó lộ trình kiểm định khí thải xe môtô trên địa bàn huyện Cần Giờ và Côn Đảo đề xuất thực hiện từ ngày 1/7/2026. Từ 1/1/2030, xe gắn máy, mô-tô lưu thông tại 2 khu vực này phải đáp ứng quy định khí thải từ mức 2 trở lên.
Liên quan đến Đề án Kiểm soát khí thải phương tiện giao thông, Sở Xây dựng cho hay đã đề xuất Ủy ban nhân dân Thành phố xem xét chính sách hỗ trợ lãi vay cho doanh nghiệp, tổ chức kinh tế trong nước tham gia đầu tư xây dựng trạm sạc điện phục vụ cho phương tiện giao thông công cộng. Đồng thời, Nhà nước đầu tư và kêu gọi xã hội hóa xây dựng các trạm sạc cho phương tiện sử dụng điện.
Đại diện Tổng Công ty Cơ khí Giao thông Vận tải Sài Gòn (SAMCO) băn khoăn, đơn vị đang quản lý 5 bến xe lớn liên tỉnh với hầu hết phương tiện chạy bằng xăng dầu, sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Nếu thực hiện chuyển đổi qua xe điện là chưa thuận tiện, nhất là vấn đề trang bị hạ tầng trạm sạc.
Do đó, chính sách giảm phát thải cần phải nghiên cứu kỹ hơn, thực tế hơn nữa. Ông Đặng Văn Bình, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Kinh doanh khí miền nam (Cung cấp khí thiên nhiên nén- CNG cho 580 xe buýt trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá, theo đề án đến năm 2030 Thành phố chuyển 100% xe buýt sang xe điện thì 580 xe CNG còn hạn sử dụng sẽ gặp khó.
Do đó nên đánh giá tác động ảnh hưởng các xe buýt còn trong niên hạn sử dụng, kiến nghị cho phép xe CNG sử dụng hết niên hạn vì CNG cũng là nhiên liệu sạch. Góp ý dự thảo Nghị quyết của Hội đồng nhân dân Thành phố về lộ trình thực hiện chuyển đổi và chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt sử dụng điện, năng lượng xanh trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Dự thảo nghị quyết hiện chỉ tập trung hỗ trợ lãi suất cho doanh nghiệp vận tải, chưa có cơ chế trợ giá trực tiếp đủ hấp dẫn cho người dân mua phương tiện cá nhân “xanh”.
Do đó, nếu thiếu chính sách hỗ trợ tài chính cụ thể, nhất là với người thu nhập trung bình và thấp thì hệ quả là “giao thông sạch” có thể trở thành đặc quyền của người giàu, gây phân hóa và khiến mục tiêu giảm ô nhiễm toàn Thành phố khó đạt được. Ông Bùi Hòa An, Phó Giám đốc Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh cho biết: Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đang tiên phong chuyển đổi kiểm soát khí thải giao thông, bảo vệ môi trường để tiến tới phát thải ròng bằng 0 trước năm 2050.
Song chính sách đưa ra phải công bằng, đối với người dân không để ai trong quá trình chuyển đổi mà điều kiện kinh tế đi xuống, cần xem xét chính sách ưu tiên dành cho người nghèo, cận nghèo và người trung lưu...
