1/Tọa đàm của ngày thơ diễn ra tại Ninh Bình vừa rồi tuy không thể đủ thời gian nói sâu vào các vấn đề đổi mới, cách tân nghệ thuật như một đòi hỏi và nghĩa vụ quan trọng của nhà thơ hiện nay, nhưng cũng đã tỏa đi một số mong mỏi về việc viết mới, vượt thoát khỏi cái cũ, và tránh xa những cái… “véo von, sáo, nhàm, nhạt”. Và chính cuộc ra mắt trường ca mới của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều vào sáng ngày 15/2 vừa qua tại không gian sáng tạo của NXB Hội Nhà văn - 65 Nguyễn Du, Hà Nội, cùng với việc trưng bày trong sự kiện 18 bức tranh giàu hình tượng của ông, là minh chứng cho nhu cầu vượt
thoát đó.
Thực tế cũng không phải bây giờ, mà nhà thơ đã hoàn thành trường ca từ lâu - năm 2016. Nhưng quá trình chuẩn bị ra đời cho nó lại kéo dài, cho đến khi ông đủ yên tâm và quyết tâm cho sự hiện diện của một tác phẩm mà cái tên của nó đã có thể “gây hấn”. Và những câu chuyện ông kể trong trường ca của mình, về một không gian mà khi tiếp xúc, con người ta có thể bị sốc, bị áp lực, và dấy lên chất chồng những câu hỏi về sự sống, cái chết, về nhu cầu sinh tồn, sống còn, về mục đích kiếm tìm hay đón nhận những hạnh phúc, khổ đau trong cuộc đời. Từ hình tượng lò mổ mà tác giả dựng nên, ông đưa người đọc vào những suy tư qua hành trình, các cuộc đối thoại, lời kể của các nhân vật về cuộc sống, sự ái ân, những giấc mơ, nỗi lo lắng hay khát vọng của họ.
Ông bộc bạch với mọi người: “Lò mổ là một hiện thực. Tôi đã đến cái lò mổ ấy trên một cánh đồng ngoại ô. Tôi đã nhìn thấy những cái đầu bò bị cắt, những con bò được xả thịt, những chum sành đựng tiết bò. Và một lần tôi nhìn thấy một đôi mắt bò vẫn mở trên cái đầu bị cắt. Lúc đó tôi chợt nhận ra một cái gì đó mà tôi chưa từng nhìn thấy, chưa từng xảy ra trước đó.
Mỗi người bước vào lò mổ mang theo một cảm xúc và cảm giác hoặc ám ảnh của riêng mình: chủ lò mổ, người làm thuê, người gác cổng, kế toán viên, nhân viên vệ sinh, những người buôn bán lẻ... Mỗi người bước vào lò mổ nhìn thấy câu chuyện của riêng mình. Và thế giới của họ hiện ra”.
“Và tôi ngồi xuống kể câu chuyện về những gì tôi chứng kiến trong đời sống, trong những đêm mộng mị và trong cả cơn bệnh tật tinh thần lúc nào đó của tôi. Tôi viết xong trường ca này năm 2016. Và tôi không sửa chữa bất cứ đoạn nào, chương nào cho đến tận bây giờ”, nhà thơ chia sẻ.
 |
| Nhà thơ Mỹ Bruce Weigl đọc trích đoạn trường ca bằng tiếng Anh. |
2/Nhiều đồng nghiệp và bạn đọc sẽ cảm nhận về tác phẩm mới “Lò mổ” do NXB Hội Nhà văn ấn hành. Và ngay khi sách chưa ra đời, với những chia sẻ gần đây của tác giả, cùng một số trích đoạn được giới thiệu từ trước, đã có những ý kiến khác nhau, gợi đến những quan niệm tiếp nhận đa dạng đối với thơ hiện nay.
Thí dụ, có những trường hợp vẫn còn e dè đối với các tác phẩm thơ tích cực đổi mới, cách tân, mặc dù đã ra đời lâu nhưng việc đưa vào sách giáo khoa hay nhà trường cho học sinh tham khảo vẫn còn là câu hỏi. Đây là nhận xét của nhà thơ Ngô Đức Hành tại tọa đàm “Trách nhiệm và khát vọng của nhà thơ” diễn ra ở Ninh Bình vừa qua. Cũng tại tọa đàm này, TS, nhà thơ Nguyễn Kiến Thọ - giảng viên Trường đại học Thái Nguyên nhận định thêm: Nhìn vào hệ thống giáo dục văn học nhà trường, thấy có cải cách, có đổi mới song dường như vẫn đi chưa xa cái cũ, nghĩa là vẫn hướng tới tính ổn định. Nhà thơ đề xuất: Ngay cả truyền thống bây giờ cũng phải nên thay đổi. Trách nhiệm của nhà văn là tạo ra sự thay đổi đó. Còn nhà thơ, nhà phê bình Khuất Bình Nguyên đặt vấn đề: Bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc; thi ca cần rũ bỏ cái gì và đứng dậy bằng cái gì trên đường đi tìm tín hiệu rung chuyển của thời cuộc. Năm 1999, Hoàng Phủ Ngọc Tường nói cái tầm thường giết chết thi ca. Phải chăng nền thơ của chúng ta phải rũ bỏ cái tầm thường cả trong sáng tác, cảm thụ và bình giá thi ca. Thi ca đứng dậy bằng cái gì trong kỷ nguyên mới?... Phải chăng thi ca phải đứng dậy từ truyền thống để làm nên truyền thống mới - truyền thống của chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa nhân văn thấm đậm tình non nước trong sự vươn mình của dân tộc.
Trở lại với cuộc ra mắt trường ca “Lò mổ”, hội trường không nhỏ nhanh chóng trở nên chật chội cùng với niềm hào hứng chia sẻ hình ảnh, cảm nhận ban đầu trên trang cá nhân của nhiều người cầm bút sáng tác, phê bình, có lẽ cũng cho thấy nhu cầu đọc mới, tìm kiếm những cái khác, mới lạ hơn trong văn chương. Nội dung cuộc ra mắt được tập trung vào việc xem tranh, thưởng thức âm nhạc và đọc thể hiện trích đoạn tác phẩm, xen kẽ những nhận xét gợi mở, không nặng về bình phẩm dài dòng, mệt mỏi. Một không gian sách có sắc màu, giai điệu, cho người đến có thêm sự nghe, nhìn. Đây cũng là việc làm sinh động hơn cho việc ra mắt sách, cần nhân lên, vì sự thấm tỏa cần thiết của các tác phẩm thơ ca đổi mới.
