Nâng cao năng suất và giá trị nông sản

Từng bước làm chủ các công nghệ chọn giống thế hệ mới

Đưa chúng tôi đi thăm rẫy chuối xanh ngút ngàn được trồng hoàn toàn bằng giống cấy mô, Giám đốc Công ty cổ phần Nông nghiệp An Thịnh Khang-Farm (Gia Lai) Dương Minh Toàn chia sẻ: Trong sản xuất chuối thương phẩm, khâu chọn giống quyết định tới 70-80% năng suất. Nếu trồng bằng chồi chuối truyền thống, vườn cây phát triển không đồng đều, ảnh hưởng đến chất lượng và thời gian thu hoạch. Đối với chuối cấy mô, hiệu quả khác biệt rõ rệt. Giống cấy mô hoàn toàn sạch bệnh, sinh trưởng khỏe, buồng lớn, đạt tiêu chuẩn thương mại rất cao. Nhờ đó, cơ sở có thể chăm sóc, bón phân và thu hoạch đồng loạt. Sự đồng nhất về chất lượng quả và sản lượng đã giúp doanh nghiệp này chinh phục các thị trường khó tính. Hiện nay, diện tích chuối của công ty là 16ha, bình quân mỗi năm cho thu hoạch khoảng hơn 640 tấn chuối thương phẩm; toàn bộ sản phẩm được xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Đông.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, giống cây trồng được xem là yếu tố khởi đầu mang tính chiến lược trong sản xuất nông nghiệp. Thực tế đã chứng minh, việc áp dụng giống mới đã góp phần làm tăng năng suất từ 8-15% tùy loại cây trồng, nâng cao hiệu quả kinh tế, cải thiện sinh kế cho nông dân, đồng thời thay đổi rõ nét diện mạo ngành trồng trọt.

Sơn La là minh chứng điển hình cho hiệu quả của việc ứng dụng giống cây trồng mới vào sản xuất. Năm 2016, toàn tỉnh chỉ có 12 loại cây ăn quả chính, chủ yếu là giống cũ, năng suất và chất lượng sản phẩm còn nhiều hạn chế. Đến năm 2025, cơ cấu cây trồng của Sơn La được đa dạng hóa lên 24 loại.

Địa phương đưa vào sản xuất đại trà nhiều giống đặc sản giá trị cao như: Nhãn ánh vàng 205, na SR1, chanh leo vàng Thái Bảo, bơ Booth, bưởi da xanh... Sự chuyển mình này góp phần quan trọng giúp Sơn La nhanh chóng hình thành các vùng nguyên liệu đạt chuẩn, trở thành vùng trồng cây ăn quả lớn nhất miền bắc và trung tâm xuất khẩu nông sản của cả nước.

Lĩnh vực chọn tạo giống cây trồng của Việt Nam gần đây đạt nhiều kết quả tích cực. Nhờ ứng dụng rộng rãi các công nghệ hiện đại như sinh học phân tử, nuôi cấy mô và giải trình tự ADN, thời gian nghiên cứu được rút ngắn đáng kể. Từ đó, tạo ra nhiều giống mới có năng suất, chất lượng và sức chống chịu vượt trội.

Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Quốc Mạnh

Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Quốc Mạnh cho biết, lĩnh vực chọn tạo giống cây trồng của Việt Nam gần đây đạt nhiều kết quả tích cực. Nhờ ứng dụng rộng rãi các công nghệ hiện đại như sinh học phân tử, nuôi cấy mô và giải trình tự ADN, thời gian nghiên cứu được rút ngắn đáng kể. Từ đó, tạo ra nhiều giống mới có năng suất, chất lượng và sức chống chịu vượt trội. Thực tế, nhiều giống lúa chất lượng cao (ST24, ST25, OM18...), ngô lai, đậu tương, cà-phê, cây ăn quả... mang lại giá trị kinh tế cao đã được đưa vào sản xuất và đón nhận rộng rãi.

Đáng chú ý, Việt Nam đang từng bước làm chủ các công nghệ chọn giống thế hệ mới, tiêu biểu là công nghệ chỉnh sửa gien. Đây là tiền đề quan trọng giúp tạo ra các giống cây thích ứng tốt hơn với điều kiện bất thuận và đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường.

Đẩy mạnh mô hình hợp tác công-tư

Mặc dù đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận song công tác nghiên cứu, chọn tạo và phát triển giống cây trồng nước ta hiện vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc, trong đó có các vấn đề về cơ chế, chính sách và nguồn lực đầu tư.

Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại giống cây trồng Việt Nam Trần Xuân Định cho biết, các quy định về khảo nghiệm, công nhận lưu hành nhóm cây trồng chính hiện nay còn rườm rà, gây tốn kém thời gian và chi phí. Nhiều tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN), điển hình như quy định về khảo nghiệm giá trị canh tác và sử dụng (VCU) đã bộc lộ sự bất cập, một số tiêu chí không còn phù hợp, yêu cầu quá nhiều điểm khảo nghiệm. Điều này tạo thành gánh nặng tài chính khiến doanh nghiệp không hào hứng, thiếu mặn mà đầu tư.

Thêm vào đó, hành lang pháp lý chậm đổi mới và chưa bám sát thực tiễn sản xuất. Quá trình ban hành văn bản về quản lý còn chậm trễ, thiếu hướng dẫn chi tiết. Đặc biệt, trong khi nhiều quốc gia đã nhanh chóng thương mại hóa các tiến bộ khoa học mới như công nghệ chỉnh sửa gien, thì tại Việt Nam, những nghiên cứu này phải “nằm chờ” vài năm mới có quy định trong hệ thống pháp luật. Nguồn vốn đầu tư cho khoa học, công nghệ còn dàn trải, thiếu trọng điểm, thủ tục thanh, quyết toán phức tạp.

Mặt khác, cơ chế đãi ngộ hiện hành chưa tạo được động lực cống hiến cho đội ngũ trí thức làm công tác chọn tạo giống. Chế tài xử lý vi phạm bản quyền và tình trạng kinh doanh giống giả, giống kém chất lượng chưa đủ sức răn đe…

Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Tập đoàn ThaiBinh Seed Trần Mạnh Báo kiến nghị, cơ quan chức năng cần tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các tổ chức, cá nhân nghiên cứu giống; đồng thời mở rộng các chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng, quỹ khoa học, công nghệ và hỗ trợ R&D (nghiên cứu và phát triển).

Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp cận đất đai, cơ sở khảo nghiệm và hạ tầng nghiên cứu. Nhà nước cần đẩy mạnh mô hình hợp tác công-tư trong lĩnh vực này.

Theo đó, khu vực công tập trung đầu tư cho khoa học cơ bản, nguồn gien và hạ tầng dùng chung; còn doanh nghiệp tham gia nghiên cứu ứng dụng và thương mại hóa sản phẩm.

Mục tiêu không chỉ tăng số lượng doanh nghiệp tham gia mà quan trọng hơn là hình thành các doanh nghiệp giống mạnh, có năng lực đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ và đủ sức cạnh tranh trên thị trường khu vực và quốc tế.

Doanh nghiệp là lực lượng giữ vai trò trung tâm trong quá trình đổi mới sáng tạo và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu giống cây trồng. Vì vậy, ngành nông nghiệp sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào khâu chọn tạo. Đồng thời, có chính sách đầu tư nghiên cứu chuyên sâu, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ và thúc đẩy hợp tác công-tư nhằm rút ngắn quá trình chuyển giao từ nghiên cứu đến sản xuất.

Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Huỳnh Tấn Đạt

Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Huỳnh Tấn Đạt chia sẻ, doanh nghiệp là lực lượng giữ vai trò trung tâm trong quá trình đổi mới sáng tạo và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu giống cây trồng. Vì vậy, ngành nông nghiệp sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào khâu chọn tạo. Đồng thời, có chính sách đầu tư nghiên cứu chuyên sâu, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ và thúc đẩy hợp tác công-tư nhằm rút ngắn quá trình chuyển giao từ nghiên cứu đến sản xuất.

Các đơn vị liên quan tiếp tục phát triển giống năng suất cao, chất lượng tốt, chống chịu sâu bệnh, thích ứng biến đổi khí hậu và đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp xanh, phát thải thấp. Cần đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ chọn giống thế hệ mới như chỉnh sửa hệ gien, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và chuyển đổi số. Song song với đó, xây dựng cơ sở dữ liệu nguồn gien quốc gia, ngân hàng gien số hóa và hệ thống quản lý giống trên nền tảng số nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và năng lực nghiên cứu…