Mỏi mòn chờ danh hiệu Nghệ nhân dân gian cấp Nhà nước

NDĐT – Hầu hết những người nắm giữ toàn bộ kỹ năng và vốn liếng di sản văn hóa dân gian đều đã ở tuổi “gần đất xa trời”. Trong khi đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vẫn đang chờ ý kiến phê duyệt của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Thông tư quy định xét tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú.

Tuổi không thể đợi danh

Thông tin mới và cũng xót xa nhất: cụ bà Nguyễn Thị Kim, 89 tuổi, ca nương cuối cùng của dòng họ hát ca trù Nguyễn Thế ở Nông Cống, Thanh Hoá vừa được Hội Văn nghệ dân gian trao bằng chứng nhận danh hiệu nghệ nhân tuần trước, trong khi bà đã lặng lẽ mất tự khi nào.

Bà là một trong ba giọng hát được Viện Âm nhạc ghi âm gửi sang Pháp phân tích nghiên cứu khi chuẩn bị làm hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận ca trù là Di sản nhân loại. Đi hát từ năm 12 tuổi, bà là người duy nhất của thế hệ ca nương thời trước ở Thanh Hoá còn nhớ nằm lòng hàng chục làn điệu và thể cách của ca trù.

Trong số 11 người đàn hát ca trù được Hội Văn nghệ dân gian trao bằng chứng nhận Nghệ nhân dân gian tại lễ bế mạc Liên hoan ca trù toàn quốc tối 16-10 vừa qua, có chín nghệ nhân già được tôn vinh, chỉ năm người đủ sức đến được tận nơi để nhận. Các cụ ông, cụ bà lẩy bẩy lên sân khấu phải có người dìu, tay run lập cập không đỡ nổi tấm bằng chứng nhận và bó hoa mà đại diện Ban tổ chức trao. Tuy vậy, đối với họ đó là niềm vui, niềm tự hào mà họ chờ đợi cả đời.

Cụ Nguyễn Thị Sinh, 90 tuổi, mặc dù mấy ngày theo Liên hoan về bị sốt nằm không dậy được, nhưng khi hỏi về tấm bằng chứng nhận, cụ vẫn cười móm mém: “Cả đời chưa được ai công nhận gì cả, bây giờ có tấm bằng này, vui lắm, nhắm mắt cũng được rồi”.

Cụ Sinh, cùng với các cụ Đỗ Thị Khuê (Mễ Trì), Đỗ Thị Sông (ca trù Lỗ Khê) và cụ Vũ Văn Hồng (Mỹ Đình) còn may mắn bởi được nghệ sĩ Bạch Vân đến tận nhà đón lên nhận tấm bằng, và ít nhất họ còn chút sức khoẻ để đi.

Trong danh sách phong tặng lần này, cụ bà Đỗ Thị Dị, sinh năm 1912, chẳng nói ra thì ai cũng biết ở tuổi ấy không thể từ Lập Thạch, Vĩnh Phúc xuống Hà Nội được nữa. Có tên trong danh sách phong tặng các nghệ nhân ca trù lần này, hầu hết là những cụ bà ở tuổi “gần đất xa trời” như thế: cụ Phan Thị Duyệt (91 tuổi- Vĩnh Phúc), Nguyễn Thị Thiệp (83 tuổi-Bắc Ninh), Đặng Thị Thục (86 tuổi-Vĩnh Phúc). Mấy năm trước các cụ còn hát được chứ bây giờ thì sức khoẻ yếu không còn đi đâu được nữa.

Tên của cụ Kim vẫn được xướng lên trên sân khấu và chẳng ai nói rằng, cụ đã không còn nữa, bằng chứng nhận này là... truy tặng.

Không cứ nghệ nhân là phải... già

Ở lần trao bằng chứng nhận “đột xuất " riêng đối với ca trù này của Hội Văn nghệ dân gian, có hai nghệ nhân trẻ tuổi, đó là chị Dương Thị Xanh (sinh năm 1975) và chị Đặng Thuỳ Vân (sinh năm 1970) ở Cổ Đạm, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. GS.TSKH Tô Ngọc Thanh cho biết: “Cứ có hồ sơ địa phương gửi lên mà xem xét thấy đủ tiêu chí là chúng tôi công nhận. Các nghệ nhân bây giờ phần lớn đều đã quá già, không thể ngồi đợi hàng năm nữa. Chúng tôi cũng không đợi các nghệ nhân lớn tuổi mới công nhận. Như hai nghệ nhân ca trù Cổ Đạm vừa rồi, mặc dù tuổi còn trẻ, nhưng có hồ sơ và xét thấy đủ tiêu chí là công nhận, không phải cứ nghệ nhân là phải chờ đến già”.

20406.jpg

Các cụ già phải có người dìu khi đi nhận bằng chứng nhận danh hiệu Nghệ nhân dân gian.

Danh hiệu nghệ nhân dân gian trao cho những người nắm giữ, trình diễn và truyền dạy di sản văn hóa truyền thống không phải là việc bây giờ mới đặt ra. Từ năm 2002, Hội Văn nghệ Dân gian đã bắt đầu tiến hành phong tặng, và cho đến nay, đã có hơn 200 người được công nhận là Nghệ nhân dân gian. Trong số đó, hơn 100 nghệ nhân đã được tập hợp đầy đủ sơ cá nhân in trong hai tập sách bằng hai thứ tiếng Việt – Anh và gửi đến UNESCO.

GS.TSKH Tô Ngọc Thanh cũng cho biết, Hội đã khảo sát, thống kê đầy đủ các loại hình di sản văn hóa phi vật thể của 46 dân tộc trên cả nước, trong đó có phần tên tuổi nghệ nhân nắm giữ vốn liếng và kỹ năng trình diễn, truyền dạy. Mặc dù chưa thể có kinh phí để thống kê đầy đủ và chính xác nghệ nhân của tất cả các loại hình di sản văn hoá phi vật thể toàn quốc, nhưng về cơ bản mỗi loại hình đều có hồ sơ đầy đủ về con người nắm giữ di sản. Vì vậy, chỉ cần địa phương gửi hồ sơ về, thẩm định đủ tiêu chí là Hội tiến hành công nhận. Công tác phong tặng ấy mười năm nay vẫn đang được Hội Văn nghệ dân gian tiến hành một cách cẩn trọng và gấp rút.

Tuy vậy, với nỗ lực của Hội, thì những nghệ nhân- “báu vật nhân văn sống” dù được công nhận về danh hiệu, nhưng lại không có nguồn kinh phí để tiến hành chế độ đãi ngộ xứng đáng.

Sau tấm bằng chứng nhận, mỗi nghệ nhân chỉ được năm trăm nghìn đồng (năm nay Hội bỏ thêm kinh phí lên được 1,2 triệu), rồi “đâu vẫn vào đấy”, không có nguồn kinh phí nào để nuôi dưỡng, chăm sóc và trả thù lao để họ lưu giữ và trao truyền di sản cho thế hệ tiếp nối. Trong khi phần lớn nghệ nhân đều tuổi cao, sức yếu và sống trong cảnh khó khăn.

Chờ đợi cấp cao hơn?

Đầu năm nay, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có văn bản trình Thủ tướng Chính phủ xin ý kiến đề xuất ban hành Thông tư quy định về việc xét tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân và Nghệ nhân ưu tú.

Cùng với một quy chế riêng để xét hồ sơ phong tặng, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch cũng đưa ra dự thảo về chế độ cho nghệ nhân. Theo điều 2, chương 1 Dự thảo Thông tư quy định về tiêu chuẩn, quy trình, thủ tục xét tặng danh hiệu NNND và NNƯT quy định quyền lợi người được phong tặng thì bên cạnh Huy hiệu, Bằng chứng nhận do Chủ tịch nước ký tặng, Nghệ nhân nhân dân sẽ được hưởng số tiền 12,5 lần mức lương tối thiểu chung và Nghệ nhân ưu tú hưởng 9,0 lần. Ngoài ra, các nghệ nhân được phong tặng danh hiệu sẽ được hưởng chế độ bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, chế độ thăm nom, quyền lợi tham gia hội đồng liên quan nghề nghiệp.

Cũng theo Thông tư, việc xét tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân và Nghệ nhân ưu tú được thực hiện theo hai cấp: cấp tỉnh và cấp Nhà nước, sẽ được tiến hành hai năm một lần vào dịp Quốc khánh 2-9 và sẽ công bố đợt đầu tiên vào năm 2011. Những thông tin này đã được nhiều người chờ đợi, bởi lần đầu tiên, các nghệ nhân sẽ được Nhà nước công nhận và vinh danh cùng chế độ đãi ngộ xứng đáng, quả là một tin vui.

Tuy vậy, sau khi lấy ý kiến các cấp, ngành, dự thảo vẫn còn nhiều điều bàn cãi, và chế độ đãi ngộ đối với nghệ nhân sau khi được vinh danh vẫn là bài toán chưa có lời giải cuối cùng.

Trong khi đó, mọi văn bản về quy trình, thủ tục vẫn đang ở trong giai đoạn trình Chính phủ phê duyệt. TS. Lê Thị Minh Lý, Cục phó Cục Di sản cho biết, còn nhiều vướng mắc trong đề án phong tặng và ban hành chính sách đãi ngộ đối với nghệ nhân cho đến nay vẫn chưa giải quyết được.

Được biết, ngoài Hội Văn nghệ dân gian, thì Bộ Công thương cũng đã tiến hành xét tặng danh hiệu cho nghệ nhân dân gian trong lĩnh vực nghề thủ công truyền thống từ năm 2005. Vì vậy, quy trình xét tặng mà Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa ra có nhiều chồng chéo và trùng lắp, cần một cơ quan nắm đầu mối và phối hợp thực hiện.

Loay hoay văn bản, năm 2011 đã sắp hết, Thông tư vẫn chưa được ban hành, trong khi đó, các nghệ nhân cao tuổi đang ngày một rơi rụng.

Chờ cho đến khi được tôn vinh bằng một danh hiệu cấp Nhà nước, có lẽ không ít cụ phải “ngậm cười” như trường hợp cụ Kim?

Khi ấy, mọi chế độ đãi ngộ với những “báu vật nhân văn sống” này, liệu còn có ích gì?

Có thể bạn quan tâm

Hình ảnh tư liệu trong phim tài liệu "Qua miền Tây Bắc". (Ảnh: Điện ảnh Quân đội nhân dân cung cấp)

"Qua miền Tây Bắc" - dấu ấn nghệ thuật trên những chặng đường kháng chiến

Từ những thước phim ghi lại trận đánh Đông Khê, những trang văn được khơi nguồn từ thực tiễn kháng chiến đến giai điệu "Qua miền Tây Bắc" vang lên trên đường hành quân, văn học, nghệ thuật đã góp phần phản ánh hiện thực chiến đấu, cổ vũ tinh thần quân và dân ta, đồng thời lưu giữ những dấu ấn của một thời kỳ lịch sử.

Thầy Mo dâng hương tại đền Đông Cuông trong lễ hội cơm mới. (Ảnh: THANH SƠN)

Lễ hội Cơm mới đền Đông Cuông năm 2026

Lễ hội Cơm mới đền Đông Cuông năm 2026 diễn ra trong hai ngày 19 và 20/10 tại thôn Bến Đền, xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai. Lễ hội là dịp để địa phương bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, thu hút nhân dân và du khách thập phương đến tham quan, chiêm bái. 

Chương trình “Cùng em tới trường” trao 257 bộ áo dài cho giáo viên, học sinh nữ Trường trung học cơ sở và trung học phổ thông Hoành Mô, Bình Liêu, Quảng Ninh. (Ảnh: HOÀI NAM)

Quảng Ninh: Trao áo dài, gửi niềm vui tới học sinh vùng biên Bình Liêu

Chương trình “Cùng em tới trường” đã trao 257 bộ áo dài cho giáo viên, học sinh nữ Trường trung học cơ sở và trung học phổ thông Hoành Mô, Bình Liêu, Quảng Ninh, cùng máy lọc nước và các suất học bổng. Hoạt động góp phần chăm lo điều kiện học tập, sinh hoạt, đưa vẻ đẹp trang phục truyền thống đến gần hơn với học sinh vùng biên.

Chương trình giải trí Anh trai Say hi thu hút hàng nghìn khán giả với dàn nghệ sĩ tài năng. (Ảnh: VieON)

Giá trị thực đằng sau một IP

Một nhân vật, bộ phim hay format chương trình... có thể tạo doanh thu qua nhiều vòng, nhưng giá trị thực của tài sản trí tuệ (Intellectual Property - IP) vẫn khó định lượng. Nghịch lý của Việt Nam là những tài sản trí tuệ có khả năng sinh lời ngày càng nhiều lại không dễ được định giá, giao dịch hay dùng huy động vốn.

Các diễn giả và đại biểu tại hội thảo. (Ảnh: KHÁNH LY)

Hướng tới tính bền vững trong công nghiệp concert và giải trí

Ngày 18/10, Hội thảo “Công nghiệp concert và giải trí: Từ bùng nổ đến bền vững” đã diễn ra tại Trung tâm Triển lãm Việt Nam (VEC), Hà Nội với những chia sẻ giá trị từ các diễn giả là người làm trong ngành về lĩnh vực văn hóa và giải trí, cùng những kinh nghiệm và cái nhìn từ thực tiễn.

Tạo sức sống cho các thiết chế văn hóa, thể thao tại Hà Nội

Tạo sức sống cho các thiết chế văn hóa, thể thao tại Hà Nội

Thực hiện Chương trình công tác năm 2026 của Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội, ngày 30/9, Thường trực hội đồng nhân dân thành phố đã tổ chức Phiên giải trình về việc đầu tư, quản lý, khai thác, vận hành hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao trên địa bàn sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Hành trình sợi chỉ di sản

Hành trình sợi chỉ di sản

Giữa đại ngàn nam Tây Nguyên, có những sợi chỉ “kéo” qua bao thế hệ, đi hết vòng đời của một con người mà vẫn chưa kể hết câu chuyện.

Lễ hội đền Kỳ Cùng tỉnh Lạng Sơn (Ảnh THANH HỒNG)

Không gian tăng trưởng giàu tiềm năng

Những khoảng trống của công nghiệp văn hóa nước nhà hiện nay không phải do thiếu tài nguyên văn hóa, mà thiếu những cơ chế đủ mạnh để biến tài nguyên thành sản phẩm và thị trường, tạo động lực tăng trưởng.

Nghi thức khai mạc Tuần lễ Tổ chức sự kiện và Triển lãm Việt Nam 2026. (Ảnh: KHÁNH LY)

Khai mạc Tuần lễ Tổ chức Sự kiện và Triển lãm Việt Nam 2026 tại Hà Nội

Ngày 17/10, Tuần lễ Tổ chức Sự kiện và Triển lãm Việt Nam 2026 (Vietnam Event & Exhibition Week 2026 - VEEW 2026) chính thức khai mạc tại Trung tâm Triển lãm Việt Nam (VEC). Đây là nơi trao đổi chuyên môn, kết nối giao thương, tạo cơ hội hợp tác cho các doanh nghiệp trong ngành sự kiện, triển lãm, biểu diễn và dịch vụ cưới.

Chương trình nghệ thuật chính luận “Tổ Quốc Trong Tim” 2026 do Báo Nhân Dân tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh. (Ảnh: THẾ ĐẠI)

Một nguồn lực của mô hình phát triển mới

Trong một mô hình phát triển mới dựa ngày càng nhiều vào tri thức, đổi mới sáng tạo, công nghệ, chất lượng con người, văn hóa không thể chỉ đứng ở “hậu phương” của kinh tế. Văn hóa vừa tạo nên hệ giá trị, niềm tin, kỷ cương, khát vọng phát triển; vừa trực tiếp tạo ra sản phẩm, thị trường, việc làm, tài sản trí tuệ, sức mạnh mềm.

Bộ sưu tập nội thất "Đòng Đòng" được thiết kế lấy cảm hứng từ văn hóa lúa nước.

Từ cảm hứng văn hóa đến thiết kế nội thất giàu bản sắc Việt

Thị trường nội thất ngày càng có nhiều lựa chọn, từ các thiết kế cổ điển giàu chi tiết, sản phẩm hiện đại chú trọng công năng đến những sáng tạo mang dấu ấn văn hóa riêng. Giờ đây, người tiêu dùng không chỉ nhìn nhận nội thất như vật dụng phục vụ trong sinh hoạt, mà còn thể hiện gu thẩm mỹ, cá tính và trải nghiệm sống.