Gỡ nút thắt miễn học phí
Liên quan đến chính sách đối với người học tại Điều 25 quy định: Người học chương trình trung học nghề chỉ được miễn học phí trong 12 tháng kể từ khi hoàn thành THCS, đại biểu Đinh Thị Ngọc Dung (Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng) nêu thực tế, nhiều học sinh có hoàn cảnh khó khăn thường không có điều kiện học ngay. Khi muốn quay lại học nghề có thể đã quá thời hạn 12 tháng. Điều này đi ngược lại chính mục tiêu hỗ trợ người yếu thế mà luật hướng tới. Vì vậy, đại biểu kiến nghị nên nới rộng mốc thời gian này hoặc thiết kế theo hướng linh hoạt hơn để không bỏ sót nhóm học sinh yếu thế, có hoàn cảnh khó khăn.
Ngoài ra, trong bối cảnh kinh tế thay đổi nhanh, một nhóm đối tượng lớn như lao động nhập cư, lao động phi chính thức, người mất việc do chuyển đổi kinh tế, vốn có nhu cầu học nghề rất lớn, nhưng cũng chưa được dự thảo đề cập rõ. Do vậy, đại biểu đề nghị xem xét mở rộng thêm nhóm đối tượng được hỗ trợ để phù hợp thực tiễn của thị trường lao động hiện nay.
Đồng quan điểm với đại biểu Đinh Thị Ngọc Dung, đại biểu Bế Minh Đức (Đoàn ĐBQH tỉnh Cao Bằng) đề nghị xem xét, sửa đổi Điểm a, Khoản 1, Điều 25 theo hướng bỏ quy định về thời hạn 12 tháng với chính sách miễn học phí. Đại biểu lý giải, học phí là một trong những chính sách quan trọng nhằm khuyến khích, hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn tiếp cận giáo dục nói chung và GDNN nói riêng, góp phần phát triển nguồn nhân lực cho xã hội. Việc giới hạn thời hạn 12 tháng có thể khiến học sinh mất đi cơ hội được hưởng chính sách, không khuyến khích người dân tham gia học tập suốt đời, không đa dạng được các đối tượng học nghề. Do đó, nếu bỏ quy định thời hạn 12 tháng sẽ bảo đảm chính sách miễn học phí thật sự phát huy hiệu quả, tạo điều kiện thuận lợi cho người có nguyện vọng học nghề, bất kể thời điểm họ quyết định quay lại con đường GDNN.
Phát biểu ý kiến tại phiên họp, đại biểu Nguyễn Thị Lan Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) chỉ ra thực trạng hiện nay dù tỷ lệ lao động qua đào tạo cả nước đạt 29%, nhưng ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số chỉ dao động từ 12 - 15%, cùng tỷ lệ bỏ học cao ở các khóa ngắn hạn. Nguyên nhân chủ yếu không phải là người học không có khả năng, mà là không kham nổi chi phí sinh hoạt, nhà ở và việc thực tập tại doanh nghiệp gần như không có lương, hoặc chỉ nhận vài trăm nghìn đồng/tháng.
Từ thực trạng đó, đại biểu Nguyễn Thị Lan Anh kiến nghị bổ sung hoàn thiện chính sách theo hướng mạnh hơn và sát thực tế hơn. Cụ thể, về miễn học phí, đại biểu Nguyễn Thị Lan Anh đề nghị mở rộng đối tượng miễn học phí sang cả người Kinh sinh sống tại các khu vực đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo hoặc hộ mới thoát nghèo trong vòng ba năm đầu. Ưu tiên nhóm đào tạo nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực quan trọng như chế biến, chế tạo, vi mạch, bán dẫn, sinh học, vật liệu mới.
Về chế độ thực thi lương, đại biểu Nguyễn Thị Lan Anh đề xuất làm rõ doanh nghiệp tiếp tục nhận học viên thực tập phải trả ở mức 50% đến 70% lương cho những vị trí tương thích. Đại biểu cũng đề xuất Nhà nước hỗ trợ một phần tiền lương trong một năm hợp tác.
Về hỗ trợ cấp xã hội và nội địa, đại biểu đề xuất nâng cao trợ cấp xã hội, vốn rất thấp (chỉ 100.000 - 140.000 đồng). Đặc biệt, kiến nghị Chính phủ ưu tiên bố trí vốn để xây dựng ký túc xá tại các trường nghề trọng điểm ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong giai đoạn 2026 - 2030.
Ngoài ra, đại biểu Nguyễn Thị Lan Anh cũng đề nghị nghiên cứu bổ sung chính sách học bổng cho học sinh, sinh viên đoạt giải thi tay nghề quốc gia, lấy từ nguồn xã hội hóa, Quỹ phát triển nguồn nhân lực doanh nghiệp.
Về vai trò doanh nghiệp, đại biểu Nguyễn Thị Lan Anh cũng chỉ ra điều không mong muốn liên quan đến tiêu chuẩn giáo dục và nghề dạy học. Theo quy định hiện hành, chuyên gia, kỹ thuật viên tại doanh nghiệp dù có kinh nghiệm lâu năm, tay nghề cao nhưng bị ràng buộc bởi yêu cầu cấp độ, chứng chỉ sư phạm nghề, dẫn đến khó khăn trong công việc tham gia hướng dẫn thực hành. Đại biểu đề nghị cơ sở xây dựng tiêu chuẩn riêng, công cụ hỗ trợ đội ngũ nhà giáo dục doanh nghiệp cử tham gia đào tạo, theo hướng lược bỏ các chứng chỉ không cần thiết, chỉ yêu cầu bảo đảm năng lực chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp và kinh nghiệm thực tiễn.
Theo đại biểu Nguyễn Thị Lan Anh, cần quy định thành phần hội đồng khoa học của nhà trường phải có chuyên gia độc lập từ doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề, không nhận lương từ cơ sở giáo dục. Hội đồng này phải phối hợp với doanh nghiệp để xây dựng bản đồ kỹ năng và tích hợp ít nhất 40% lượng thực thi tại doanh nghiệp. Đồng thời, cần bổ sung một điều về Quỹ đào tạo phát triển nguồn nhân lực doanh nghiệp (nguồn xã hội hóa, trích lập từ doanh nghiệp) để thúc đẩy đào tạo lại và nâng cao năng lực lao động.
Bổ sung chính sách với người học là người cao tuổi
Đề xuất các giải pháp toàn diện để hoàn thiện dự thảo luật, đại biểu Chamaléa Thị Thủy (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) cho rằng, thứ nhất, việc sửa đổi luật cần tạo cơ chế liên thông thực chất giữa học nghề và học lên cao nhằm mở rộng con đường học tập và thăng tiến nghề nghiệp của người học nghề. Trong đó, cần có quy định cụ thể về việc công nhận kết quả học tập, công nhận tín chỉ, chuyển đổi tín chỉ giữa các trình độ. Điều này cho phép người học nghề có thể học tiếp lên cao đẳng, đại học, giúp phụ huynh và học sinh yên tâm rằng học nghề không phải là ngõ cụt.
Thứ hai, cần nâng cao chất lượng và hình ảnh của các cơ sở đào tạo nghề, đầu tư có trọng điểm vào những trường nghề có chất lượng cao. Bổ sung quy định về tiêu chuẩn kiểm định chất lượng và công bố thông tin về chất lượng đạt chuẩn quốc gia, khu vực và quốc tế. Đặc biệt là phải bảo đảm đội ngũ giáo viên nghề được cập nhật về mặt kỹ năng thực tế tại các doanh nghiệp, nhằm bảo đảm mục tiêu "thầy dạy được việc và trò làm được nghề".
Thứ ba, cần hoàn thiện chính sách hỗ trợ người học nghề, không chỉ dừng lại ở miễn giảm học phí, bổ sung các chính sách như: Học bổng, tín dụng ưu đãi và hỗ trợ sinh hoạt phí cho người học nghề, ưu đãi đặc biệt cho những người học ở ngành nghề khó tuyển, nghề truyền thống, hoặc người học ở vùng sâu, vùng xa.
Khoản 3 Điều 19 dự thảo luật quy định về công nhận và chuyển đổi kết quả học tập, năng lực nghề nghiệp đã tích lũy của người học nhằm tạo điều kiện học tập liên thông, học tập suốt đời. Cụ thể, việc công nhận kết quả học tập và năng lực nghề nghiệp được thực hiện trong các trường hợp: kết quả học tập được tích lũy từ một chương trình đào tạo hoặc chương trình cấp chứng chỉ thuộc chương trình đào tạo trình độ trung cấp, cao đẳng; năng lực nghề nghiệp của người học đã tích lũy thông qua chứng chỉ kỹ năng nghề hoặc các hình thức khác phù hợp với nội dung, mục tiêu của mô - đun, môn học tương ứng trong chương trình đào tạo.
Theo đại biểu Vương Quốc Thắng (Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng), đây là căn cứ để xây dựng các tiêu chuẩn, quy chuẩn, công cụ phục vụ việc thực hiện công nhận kiến thức, kỹ năng, năng lực nghề nghiệp của người học, người lao động đã tích lũy trong quá trình lao động và tự học. Chính sách này sẽ mở ra cơ hội cho người lao động trong việc học tập, rèn luyện để được công nhận trình độ kỹ năng nghề, thúc đẩy việc xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời; giảm bớt gánh nặng cho các cơ sở giáo dục, đào tạo đồng thời giúp tiết kiệm được nguồn lực quốc gia.
Đặc biệt, dự thảo luật đã bổ sung chính sách với người học là người cao tuổi có nhu cầu tham gia lao động sản xuất. Điều 25 dự thảo luật hiện quy định về chính sách đối với người học. Đại biểu Phạm Thị Hồng Diễm (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) bày tỏ thống nhất cao với các điểm a, b, c
khoản 1 Điều 25. Theo đó, người học được hưởng các chính sách theo quy định của Luật Giáo dục, đặc biệt là chính sách nội trú cho học sinh, sinh viên là người dân tộc thiểu số, người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, người khuyết tật và các đối tượng yếu thế.
Đại biểu Phạm Thị Hồng Diễm cũng nêu rõ, cùng với chất lượng lao động hạn chế, việc già hóa dân số tạo ra nhiều thách thức trong phát triển kinh tế, nhất là cơ cấu dân số trong độ tuổi lao động giảm đi, cơ cấu nghề nghiệp sẽ thay đổi. Già hóa dân số cũng sẽ gây thiếu hụt nguồn lao động bổ sung trong tương lai, làm suy giảm năng suất lao động và kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Điều này đặt ra yêu cầu cần có sự đầu tư thích hợp để người lao động cao tuổi sẽ là nguồn lao động chất lượng cao, nhiều kinh nghiệm, kỹ năng và gắn kết hơn với công việc, dẫn đến năng suất lao động cao hơn. Nếu người mất việc khi đã đến tuổi cao mà không có bằng cấp chứng chỉ đào tạo sẽ là những rào cản cho họ trong điều kiện phát triển kinh tế - xã hội hiện nay.
Do đó, đại biểu Phạm Thị Hồng Diễm đề nghị, bổ sung chính sách đối với người học là người cao tuổi, còn sức khỏe có nhu cầu tham gia lao động sản xuất. Đây cũng sẽ là nguồn lực chất lượng cao, tạo ra thu nhập cho bản thân, gia đình và xã hội.
