Tìm về Khu lưu niệm Nhà bác học Lê Quý Đôn nằm ở thôn Đồng Phú, ai cũng phải trầm trồ trước không gian tôn nghiêm, hài hòa. Với tổng quy hoạch rộng tới 9,7 ha, di tích được chia làm hai khu, trong đó điểm nhấn là ngôi Từ đường danh nhân văn hóa thiết kế theo hệ tam cung uy nghi, lăng mộ cụ Lê Trọng Thứ (thân phụ của ông) và hồ Lê Quý trong xanh, soi bóng cổ thụ.
Giữa không gian phảng phất hương trầm, chị Lương Thị Lệ Thu - Thuyết minh viên điểm khu lưu niệm Nhà bác học Lê Quý Đôn bồi hồi chia sẻ: “Mỗi ngày được đứng đây, truyền tải về cuộc đời và kho tàng di sản đồ sộ của cụ đến du khách, tôi luôn cảm thấy một niềm tự hào sâu sắc. Cụ là hiện thân của tinh thần tự học, tự tôn dân tộc và tư duy vượt trước thời đại. Niềm tự hào ấy càng nhân lên gấp bội khi quê hương sau sáp nhập đổi tên thành xã Lê Quý Đôn, như một sự khẳng định mạch ngầm văn hóa của cha ông vẫn luôn chảy mãi trong lòng thế hệ hôm nay”.
Bên cạnh giá trị kiến trúc, nơi đây còn là một “bảo tàng tri thức” đích thực khi lưu giữ hàng chục bộ sách quý hiếm của nhà bác học, từ Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục đến Vân đài loại ngữ... Những trang sách mở ra thế giới quan uyên bác từ thiên văn, địa lý đến triết học, thi ca. Thư viện tại di tích thường xuyên mở cửa vào ngày cuối tuần để con em địa phương đến đọc sách, tiếp nối truyền thống của “thần đồng” đất học năm xưa.
Có dịp ghé thăm di tích trong một chuyến đi thực tế đầy cảm hứng mới đây, nhà thơ trẻ Trần Thị Hằng - thành viên Câu lạc bộ Sáng tác văn học Hồ Gươm (Hà Nội) không khỏi xúc động: “Bước chân vào khu từ đường, ngắm nhìn những bức đại tự, những hiện vật cổ, trong lòng tôi dâng trào nguồn xúc cảm lớn. Di sản của Lê Quý Đôn không chỉ nằm trên giấy, nó hiện hữu ở cốt cách con người, ở tư tưởng “phi trí bất hưng” vẫn còn vẹn nguyên giá trị thời đại. Chuyến đi thực tế này đã cho chúng tôi những tư liệu sống động, mở ra nhiều ý tưởng sáng tác văn học sâu sắc về một vùng đất đậm đặc trầm tích lịch sử”.
Rời mảnh đất “địa linh nhân kiệt” này khi ánh hoàng hôn buông xuống trên dòng sông Hồng, tiếng chuông từ đường xa xăm vọng lại. Di sản của nhà bác học Lê Quý Đôn không chỉ là những pho sách quý, nó là linh hồn, là bệ phóng tinh thần bồi đắp cho quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp, văn minh.
Vinh danh và Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-2026)
Sắp tới, dịp cuối tháng 7 đầu tháng 8/2026 sẽ chính thức diễn ra Lễ vinh danh Danh nhân văn hóa thế giới Lê Quý Đôn nhân kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông (1726-2026) theo Nghị quyết đã được UNESCO thông qua. Để phục vụ ngày lễ quy mô lớn này, các hạng mục tôn tạo, chỉnh trang cảnh quan di tích tại xã đang được đẩy nhanh tiến độ nhằm mang lại diện mạo khang trang nhất. Sự kiện không chỉ khẳng định tầm vóc vượt thời gian của một học giả kiệt xuất Việt Nam mà còn là cơ hội vàng để quảng bá di sản văn hóa, phát triển du lịch địa phương.
