Lợi dụng chính sách để thực hiện hành vi phạm tội một cách có hệ thống
Trong vụ án, 65 bị cáo bị tuyên các hình phạt nghiêm khắc do: “Tàng trữ trái phép chất ma túy”; “Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy”; “Môi giới hối lộ”; “Đưa hối lộ”; “Nhận hối lộ”; “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”; “Làm sai lệch hồ sơ vụ án”; “Đánh bạc”; “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.
Hội đồng xét xử đánh giá, lợi dụng chính sách miễn, giảm trách nhiệm hình sự đối với những người có bệnh tâm thần, các đối tượng vi phạm pháp luật đã móc nối với một số đối tượng là lãnh đạo, bác sĩ công tác tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương, Trung tâm giám định pháp y tâm thần Khu vực miền núi phía bắc để làm kết luận giám định pháp y bị tâm thần sai sự thật để không bị xử lý hình sự và không phải thi hành án.
Các đối tượng đã có sự bàn bạc, thống nhất với nhau cùng thực hiện hành vi để phạm tội. Đáng chú ý có 48 bị cáo từng là bác sĩ, điều dưỡng viên, nhân viên của Viện Pháp y tâm thần Trung ương và một số bệnh viện tâm thần khác, 3 bị cáo là cựu điều tra viên và 1 bị cáo là cựu kiểm sát viên.
Các bị cáo phạm tội nguy hiểm trong các vụ án ma túy, giết người, lừa đảo đã chi hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng để "chạy" kết luận tâm thần, vào viện "điều trị" và vẫn được trừ vào thời gian thi hành án tù. Với những khoản chi hậu hĩnh từ bà “trùm” Nguyễn Thị Mai Anh, các lãnh đạo và bác sĩ Viện Pháp y tâm thần Trung ương đã không nao núng “biến tội phạm thành bệnh nhân tâm thần” thông qua việc làm sai lệch hồ sơ vụ án khi giám định pháp y.
Cựu Viện trưởng Trần Văn Trường đã trực tiếp nhận hối lộ 4,68 tỷ đồng từ hành vi "chạy giấy tâm thần", nhận hơn 3,34 tỷ đồng để can thiệp công tác tuyển dụng, điều chuyển nhân sự và tạo điều kiện trái quy định cho người chữa bệnh bắt buộc.
Buông lỏng quản lý, thiếu kiểm tra, giám sát
Hội đồng xét xử nhận định, đây là vụ án tổng hợp có nhiều hành vi phạm tội với nhiều chủ thể vi phạm thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó nổi lên nhất là tội phạm tham nhũng, chức vụ liên quan lĩnh vực quản lý, giám định tâm thần và chữa bệnh tâm thần bắt buộc có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của các cơ quan tư pháp và các cơ quan nhà nước và tình hình an ninh trật tự xã hội, được dư luận quần chúng xã hội đặc biệt quan tâm.
Hành vi vi phạm pháp luật, buông lỏng quản lý của các công chức, lãnh đạo tại Viện pháp y tâm thần Trung ương, Trung tâm pháp y tâm thần khu vực miền núi phía bắc và thiếu kiểm tra, giám sát của các cơ sở y tế liên quan công tác khám chữa bệnh tâm thần là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc các đối tượng lợi dụng để làm giả hồ sơ bệnh án tâm thần, làm sai lệch kết luận giám định tâm thần cho các bị can, bị cáo, bị án với quy mô, tính chất đặc biệt nghiêm trọng.
Hành vi của các bị cáo đã làm suy giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực giám định pháp y tâm thần, ảnh hưởng trực tiếp đến trật tự nhà nước trong công tác quản lý, khám và chữa bệnh tâm thần và công tác điều trị tâm thần bắt buộc; làm giảm uy tín của cơ quan quản lý, gây bức xúc trong dư luận xã hội; tác động tiêu cực đến niềm tin của người dân đối với các cơ quan tư pháp trực tiếp liên quan công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Quá trình điều tra xác định, hành vi phạm tội trong vụ án phát sinh từ rất nhiều nguyên nhân và điều kiện. Tuy nhiên, nguyên nhân trực tiếp, chủ yếu là do chưa có văn bản, quy định hoặc hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền trong việc thực hiện áp dụng tư duy pháp luật quy định tại Khoản 3 Điều 49 Bộ luật Hình sự dẫn đến có nhiều đơn vị, địa phương áp dụng chưa đúng quy định “…Thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt”.
Do đó, nhiều đối tượng lợi dụng quy định này để được áp dụng biện pháp chữa bệnh, để trì hoãn việc thi hành án và để được trừ thời gian chữa bệnh bắt buộc vào thời gian thi hành án phạt tù hoặc tìm cách bỏ trốn để tiếp tục thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật (hoặc trường hợp kết luận hạn chế năng lực trách nhiệm hình sự thì sẽ được xem xét giảm nhẹ hình phạt khi xét xử).
Thêm vào đó, việc quản lý bị can, bị cáo đang được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh tâm thần còn lỏng lẻo, không có quy định rõ ràng trách nhiệm, dễ tạo điều kiện cho các bị can, bị cáo bỏ trốn. Chưa có quy chế phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng với các cơ sở bắt buộc chữa bệnh trong quản lý, theo dõi bị can áp dụng biện pháp này tại cơ sở chữa bệnh bắt buộc.
Cần đưa cơ sở giám định tâm thần chữa bệnh bắt buộc vào danh mục các đơn vị mục tiêu cần bảo vệ
Để nâng cao chất lượng, hiệu quả giám định tâm thần và chữa bệnh bắt buộc, các cơ quan tư pháp thành phố Hà Nội và Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội kiến nghị:
Các đơn vị cơ quan tiến hành hoạt động tư pháp và các cơ sở khám, chữa bệnh bắt buộc, giám định tâm thần nghiêm túc thực hiện Nghị định số 257/NĐ-CP ngày 30/6/2026 của Chính phủ quy định biện pháp tổ chức quản lý người bị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh trong thời gian điều trị tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh theo quy định tại Khoản 4 Điều 136 Luật Thi hành án hình sự
Bộ Công an chủ trì, phối hợp Bộ Quốc phòng, Bộ Y tế, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao xây dựng quy chế phối hợp về giám định pháp y tâm thần, áp dụng biện pháp chữa bệnh bắt buộc.
Bộ Công an đưa các cơ sở giám định tâm thần, chữa bệnh bắt buộc vào danh mục các đơn vị mục tiêu cần bảo vệ để tăng cường lực lượng Cảnh sát vũ trang bảo vệ 24/24 giờ bảo đảm an ninh, an toàn.
Đồng thời, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng bãi bỏ quy định tại Khoản 3 Điều 49 Bộ luật Hình sự “thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù” để các đối tượng tội phạm không lợi dụng giám định tâm thần để trốn tránh trách nhiệm hình sự; sửa đổi các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Thi hành án hình sự về các nội dung “đã khỏi bệnh” và “không phân biệt đối xử” để quản lý chặt chẽ người chữa bệnh bắt buộc hoặc đưa các cơ sở chữa bệnh bắt buộc đến các đơn vị vũ trang quản lý.
Cơ quan điều tra Công an thành phố Hà Nội tiếp tục điều tra làm rõ hành vi của bị cáo Trần Quốc An (nguyên là điều dưỡng của Viện Pháp y tâm thần Trung ương) đã giúp sức cho bị cáo Lê Văn Đông trong việc sử dụng trái phép chất ma túy tại bãi biển Sầm Sơn (Thanh Hóa).
Theo bản án sơ thẩm, Trần Quốc An bị tuyên 8 năm tù về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”; 4 năm tù về tội “Tàng trữ trái phép chất ma túy”, tổng hợp hình phạt chung cho 2 tội danh này là 12 năm tù.
Quản lý chặt chẽ hoạt động giám định, điều trị tâm thần bắt buộc
Hiện nay chưa có chế tài xem xét trách nhiệm về công tác giám định tâm thần của cơ quan giám định tâm thần, cơ quan tiến hành tố tụng phụ thuộc vào kết quả giám định; không có Hội đồng giám định, Hội đồng ở cấp cao hơn để trưng cầu giám định, hoặc không có cơ quan có thẩm quyền quyết định hủy bỏ kết luận giám định đối với các đối tượng trước đó đã được cơ quan giám định ban hành nhưng có cơ sở về việc đánh giá không khách quan.
Đồng thời, việc thành lập Hội đồng giám định chỉ tập trung vào các giám định viên của một đơn vị nên công tác giám định còn bị ảnh hưởng bởi chế tài quản lý, cơ chế chịu trách nhiệm ràng buộc nhau trong khi quan điểm đánh giá của giám định viên phải chịu trách nhiệm độc lập.
Vì vậy, các cơ quan tư pháp thành phố Hà Nội và Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội kiến nghị đối với Bộ Y tế cần có quy định thành lập Hội đồng giám định, có các thành viên tham gia không cùng một đơn vị cơ sở y tế để bảo đảm việc giám định được khách quan, không bị phụ thuộc và ảnh hưởng vào công tác lãnh đạo, chỉ đạo chuyên môn.
Nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Thông tư số 22/2019 của Bộ Y tế quy định tỷ lệ phần trăm tổn thương cơ thể sử dụng trong giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần theo hướng: đối với các đối tượng giám định tâm thần bỏ điều trị, bỏ trốn hoặc vắng mặt khác do nguyên nhân khách quan (được chỉ định đến cơ sở y tế khác điều trị bệnh…) giám định lại trên cơ sở hồ sơ thu thập được trong quá trình điều trị, chữa bệnh bắt buộc để kết luận về khả năng nhận thức, điều khiển hành vi.
