Vị trí địa - chính trị chiến lược
Tổng thống Vladimir Putin mới đây khẳng định tại Diễn đàn Quốc tế Valdai rằng, bất kỳ cuộc tấn công trực tiếp nào vào Kaliningrad sẽ lập tức đặt vấn đề sử dụng mọi loại vũ khí Nga đang sở hữu lên bàn nghị sự. Cảnh báo này phản ánh vị thế chiến lược đặc biệt của Kaliningrad, đồng thời cho thấy cách Nga đang sử dụng răn đe hạt nhân để định hình hành vi của phương Tây trong bối cảnh xung đột Ukraine kéo dài.
Theo Reuters, Kaliningrad (trước đây là Königsberg của Đức, thuộc về Nga từ năm 1946 sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc) là vùng lãnh thổ tách biệt duy nhất của Nga trên biển Baltic, có diện tích 15.100 km² - tương đương một bang nhỏ của Mỹ. Nằm giữa hai thành viên NATO là Ba Lan và Litva, Kaliningrad cách đất liền Nga khoảng 360 km, chỉ được kết nối qua hành lang hẹp Suwałki Gap (dài 65 km) giữa Ba Lan và Litva, hoặc qua đường biển và không phận. Vùng đất này sở hữu cảng không đóng băng duy nhất của Nga trên Baltic và là căn cứ chính của Hạm đội Baltic.
Về quân sự, Kaliningrad được mệnh danh là “pháo đài không thể chìm” hay “tàu sân bay không thể đánh chìm”. Nga đã triển khai thường trực hệ thống tên lửa đạn đạo tầm ngắn Iskander-M có khả năng mang đầu đạn thông thường hoặc hạt nhân, tầm bắn khoảng 500 km; hệ thống phòng không S-400, tên lửa chống hạm và các tiêm kích MiG-31 có thể mang tên lửa siêu thanh Kinzhal. Một số nguồn tin từ phương Tây cho rằng, Nga có thể đã hoặc đang cân nhắc triển khai phiên bản Iskander tầm xa hơn (lên tới
1.000 km), đủ sức đe dọa phần lớn Trung và Tây Âu. Các chuyên gia quân sự châu Âu nhận định rằng, trong trường hợp xung đột leo thang, các cơ sở quân sự quan trọng tại Kaliningrad sẽ là mục tiêu ưu tiên hàng đầu của NATO.
Đối với Nga, Kaliningrad vừa là điểm tựa để chiếu sức mạnh vào Bắc Âu và Trung Âu, vừa là điểm yếu chiến lược vì khả năng tiếp viện, hậu cần bị hạn chế nghiêm trọng nếu bị cô lập. Đối với NATO, khu vực này bị coi mối đe dọa trực tiếp tới các quốc gia Baltic và hành lang Suwałki Gap - tuyến đường bộ duy nhất nối Ba Lan với các nước vùng Baltic. Một số phân tích quốc tế cho rằng, trong kịch bản xung đột Nga-NATO vượt “lằn ranh đỏ”, Nga có thể tìm cách kiểm soát Suwałki Gap từ cả phía Kaliningrad và Belarus để chia cắt các nước Baltic khỏi phần còn lại của liên minh.
Từ ngày 28 đến 30/9, các Đại sứ quán Nga tại Bỉ, Anh và Ireland lần lượt đưa ra tuyên bố tương tự, khẳng định Nga có thông tin về việc NATO đang chuẩn bị phong tỏa đường không và đường biển đối với Kaliningrad. Công hàm chính thức gửi tới NATO nêu rõ: “Nga sẽ sẵn sàng sử dụng toàn bộ lực lượng và khả năng đang có, bao gồm vũ khí hạt nhân, để bảo vệ lãnh thổ nếu các nước NATO thực hiện bất kỳ nỗ lực nào nhằm cô lập vùng Kaliningrad khỏi phần còn lại của đất nước”. Tài liệu còn đề cập đến khả năng Nga tấn công các “trung tâm ra quyết định” của các nước thành viên liên minh ngay từ giai đoạn đầu xung đột.
Ngày 1/10, tại Diễn đàn Quốc tế Valdai ở Thủ đô Moscow, Tổng thống Putin tái khẳng định: “Nếu xảy ra cuộc tấn công trực tiếp vào Nga, trong trường hợp này là vào Kaliningrad, thì vấn đề sử dụng toàn bộ vũ khí trong kho của chúng ta sẽ ngay lập tức và tất yếu được đặt ra”. Ông cũng cáo buộc các cuộc tập trận liên tục của NATO trên biển Baltic và nỗ lực bắt giữ tàu Nga gần đây là “hành động leo thang”.
NATO đã phản ứng nhanh chóng trước cảnh báo trên từ ông Putin. Theo đó, người phát ngôn của NATO Allison Hart và Tổng Thư ký Mark Rutte nhấn mạnh, NATO là liên minh phòng thủ, không có hoạt động nào đe dọa lãnh thổ Nga, đồng thời kêu gọi Nga chấm dứt “ngôn từ hạt nhân vô trách nhiệm” và kết thúc cuộc xâm lược Ukraine. Ông Rutte khẳng định: “Chúng tôi là liên minh phòng thủ. Hãy dừng các mối đe dọa hạt nhân. Điều này hoàn toàn không cần thiết và không hữu ích”.
Các nhà phân tích quốc tế nhìn nhận động thái của Nga dưới nhiều góc độ. Ông Nikolai Sokov, chuyên gia hạt nhân tại Vienna (Áo), từng là nhà ngoại giao Nga, nhận định với hãng tin Reuters rằng, cảnh báo này có thể phản ánh ảnh hưởng gia tăng của phe cứng rắn ở Nga; đồng thời cảnh báo về nguy cơ “tính toán sai lầm chiến lược” từ hai phía, trong đó NATO xem các hoạt động quanh Kaliningrad là dưới ngưỡng chiến tranh, trong khi Nga có thể coi đó là chiến tranh công khai. “NATO cho rằng, việc phong tỏa biển Baltic chỉ dưới mức chiến tranh, nhưng với Nga đó sẽ là chiến tranh mở”, ông Sokov nói.
Nguy cơ xung đột chưa cao
Carrie Filipetti, Giám đốc điều hành Liên minh Vandenberg - tổ chức nghiên cứu gồm các chuyên gia, học giả và nhà hoạch định chính sách đối ngoại của Mỹ - cho rằng, Nga đã nhiều lần sử dụng chiến lược “răn đe hạt nhân” để ngăn cản hỗ trợ của phương Tây đối với chính quyền Ukraine, hạ thấp ngưỡng sử dụng vũ khí hạt nhân trong học thuyết ban hành năm 2024, đặt lực lượng hạt nhân ở trạng thái “sẵn sàng cao”. Bà đánh giá lời cảnh báo của Nga liên quan Kaliningrad là nỗ lực của Moscow nhằm đảo ngược xu hướng bất lợi trên chiến trường Ukraine bằng cách tạo áp lực tâm lý lên châu Âu.
Các phân tích từ Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (International Crisis Group - ICG) chỉ ra rằng, Kaliningrad và Suwałki Gap phản ánh mối đe dọa đối lập. Chính quyền Nga lo ngại NATO có khả năng “xuyên thủng pháo đài” ở Kaliningrad, trong khi NATO tập trung vào việc bảo vệ hành lang Suwałki để tránh bị chia cắt các nước Baltic. Một số quan chức phương Tây tin rằng, Nga có thể đã triển khai vũ khí hạt nhân phi chiến lược tại đây, dù phía Nga phủ nhận.
Chuyên gia Azeem Ibrahim từ Viện Chiến lược Quân đội Mỹ nhấn mạnh rằng, NATO cần nghiêm túc nhìn nhận lời cảnh báo của Nga, vì Kaliningrad không chỉ là căn cứ quân sự, mà còn là trung tâm của các hoạt động chiến tranh tiềm tàng nhắm vào cơ sở hạ tầng châu Âu.
Theo nhận định của giới quan sát quân sự quốc tế, căng thẳng quanh khu vực Kaliningrad diễn ra trong bối cảnh NATO tăng cường hiện diện tại sườn phía đông sau năm 2022. NATO đã mở rộng các nhóm chiến đấu đa quốc gia, triển khai hệ thống phòng không, giám sát và xây dựng kế hoạch phòng thủ khu vực. Tháng 8/2026, nhiều máy bay của NATO xuất hiện quanh không phận Kaliningrad được cho là nhằm thể hiện khả năng diễn tập cắt đứt liên kết radio, radar và hệ thống phòng không của vùng đất này. Nga coi các cuộc tập trận và sứ mệnh “Baltic Sentry” (bảo vệ cơ sở hạ tầng dưới biển) là bằng chứng cho ý đồ phong tỏa.
Đồng thời, Nga và Belarus thường xuyên tổ chức tập trận mô phỏng việc NATO chiếm Suwałki Gap, đôi khi kèm theo kịch bản sử dụng “vũ khí hạt nhân”. Về phía phương Tây, các nhà hoạch định chiến lược của khu vực ngày càng nhấn mạnh nhu cầu triển khai trước lực lượng, xây dựng hạ tầng hậu cần và đa dạng hóa tuyến tiếp viện để giảm sự phụ thuộc vào hành lang hẹp này.
Kaliningrad là điểm nóng tiềm tàng nhất tại khu vực sườn đông NATO do kết hợp ba yếu tố nguy hiểm: Vị trí địa lý dễ bị cô lập, sự hiện diện của vũ khí hạt nhân chiến thuật, vai trò trong chiến lược răn đe của Nga nhằm ngăn cản hỗ trợ phương Tây cho Ukraine cũng như các hoạt động quân sự gần biên giới Nga. Giới phân tích cho rằng, nguy cơ xung đột trực tiếp vẫn thấp, song nguy cơ tính toán sai lầm từ các sự cố liên quan máy bay không người lái (UAV), phá hoại cơ sở hạ tầng đến diễn giải sai một cuộc tập trận giữa hai bên vẫn hiện hữu. Ngôn từ hạt nhân hiện được xem là công cụ “răn đe bất đối xứng” của Nga đối với bất kỳ hành động nào của NATO quanh vùng đất này, ngay cả khi chỉ mang tính phòng thủ.
Như vậy, Kaliningrad không chỉ là vùng lãnh thổ tách biệt trên bản đồ của Nga mà còn là biểu tượng sống động của cuộc đối đầu chiến lược giữa Nga và phương Tây trong kỷ nguyên hậu Chiến tranh lạnh, nơi răn đe hạt nhân, căng thẳng địa - chính trị và chiến tranh lai đan xen chặt chẽ. Cách hai bên quản lý điểm nóng này sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến ổn định an ninh châu Âu trong những năm tới.
