Thực trạng và sự phân hóa khu vực
Theo số liệu của Bộ phận Dân số thuộc Ủy ban Kinh tế và Xã hội LHQ (UN DESA), số người từ 60 tuổi trở lên trên thế giới đã tăng từ 634 triệu năm 2002 lên 1,26 tỷ người vào năm 2026. Tỷ lệ này chiếm 15,2% dân số toàn cầu năm 2026 và được dự báo sẽ tăng lên 21,8% vào năm 2050, tương đương 2,11 tỷ người. Nhóm từ 80 tuổi trở lên tăng nhanh hơn, từ 174 triệu năm 2026 lên 446 triệu vào giữa thế kỷ.
Báo cáo World Population Prospects của LHQ cho hay dân số thế giới hiện khoảng 8,3 tỷ người (năm 2026), dự kiến đạt đỉnh 10,3 tỷ vào giữa thập niên 2080 trước khi giảm dần. Đến cuối thập niên 2070, số người từ 65 tuổi trở lên sẽ vượt số trẻ em dưới 18 tuổi. Vào giữa thập niên 2030, số người từ 80 tuổi trở lên sẽ nhiều hơn số trẻ sơ sinh. Lão hóa dân số không còn là hiện tượng riêng của các nước giàu mà đang diễn ra trên mọi châu lục, với tốc độ và quy mô khác nhau, tạo ra những thách thức sâu sắc về lao động, tài chính công, hệ thống chăm sóc và ổn định xã hội.
Theo Atlantic Council, lão hóa đang tiến triển nhanh nhất ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á. Nhật Bản từ lâu được coi là “xã hội siêu già”, với tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên chiếm gần 30% dân số. Dân số Nhật Bản đã giảm liên tục trong hơn một thập niên. Trung Quốc cũng bước vào giai đoạn dân số giảm và lão hóa nhanh: tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên tăng từ dưới 9% năm 2010 lên hơn 15% vào giữa thập niên 2020, và được dự báo vượt 30% vào năm 2050.
Châu Âu và Bắc Mỹ cũng đối mặt tình trạng già hóa lâu nay. Nhiều nước châu Âu đang chứng kiến số ca tử vong vượt số ca sinh, dẫn đến tình trạng tăng trưởng dân số âm, làm quy mô dân số suy giảm và gây ra hiện tượng già hóa dân số nghiêm trọng. Theo Financial Times, Pháp đã ghi nhận nhiều ca tử vong hơn ca sinh năm trước, và Anh cũng đã bước vào trạng thái này từ năm 2026. Ngược lại, châu Phi cận Sahara vẫn giữ được tỷ lệ dân số trẻ cao, nhưng ngay cả khu vực này cũng sẽ chứng kiến tốc độ tăng số người cao tuổi nhanh trong vài thập niên tới. Theo đó, số người từ 60 tuổi trở lên ở châu Phi cận Sahara dự kiến tăng từ khoảng 67 triệu năm 2026 lên 159 triệu năm 2050.
Báo cáo “Một thế giới già hóa” của Cục Điều tra Dân số Mỹ (công bố năm 2026) khẳng định, hơn một nửa tăng trưởng dân số toàn cầu giai đoạn 2025-2060 sẽ đến từ nhóm người từ 65 tuổi trở lên. Như vậy, lão hóa dân số không còn là chuyện của các nước giàu nữa.
Thách thức về kinh tế và lao động
Một trong những hệ quả rõ ràng nhất là sự thu hẹp lực lượng lao động. Khi tỷ lệ người trong độ tuổi làm việc giảm, tăng trưởng kinh tế tiềm năng bị kìm hãm. Báo cáo của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) chỉ ra rằng, xu hướng nhân khẩu học sẽ làm giảm tốc độ tăng trưởng sản lượng toàn cầu 1,1 điểm phần trăm hằng năm trong giai đoạn 2025-2050 so mức trung bình 2016-2018, trong đó yếu tố nhân khẩu học chiếm gần ba phần tư mức giảm này. Dù xu hướng “lão hóa khỏe mạnh” có thể đóng góp thêm khoảng 0,4 điểm phần trăm nhờ kéo dài tuổi lao động và nâng cao năng suất, áp lực tổng thể vẫn lớn.
Phân tích của Viện Nghiên cứu kinh tế và kinh doanh toàn cầu McKinsey Global Institute cảnh báo, ở các nền kinh tế tiên tiến và Trung Quốc, tăng trưởng GDP bình quân đầu người có thể chậm lại 0,4%/năm (thậm chí 0,8% ở một số nước) nếu không có sự cải thiện mạnh về năng suất hoặc kéo dài thời gian làm việc. Hệ thống hưu trí và phúc lợi hiện tại không còn phù hợp với cấu trúc dân số mới. Chuyên gia Markus Jaeger từ Tổ chức Nghiên cứu chiến lược Atlantic Council (Mỹ) nhận định, các nước thu nhập cao và trung bình đang tiến gần cùng một “vách đá nhân khẩu học”. Ở các nước thu nhập trung bình, sự thu hẹp lực lượng lao động hỗ trợ người già có thể diễn ra đột ngột hơn.
Tổ chức quốc tế xếp hạng tín nhiệm độc lập S&P Global Ratings cảnh báo đến năm 2035, tỷ lệ người già so người trong độ tuổi lao động sẽ tăng ít nhất 50% ở 18 quốc gia được xếp hạng. Áp lực ngân sách từ chi tiêu liên quan tuổi già sẽ tăng mạnh nhất ở Trung Quốc, Hàn Quốc và Thái Lan, có thể lên thêm trung bình 5,7% GDP nếu các chính phủ không có sự thay đổi chính sách phù hợp.
Thách thức về tài chính công, y tế và chăm sóc dài hạn cũng gia tăng. Theo đó, hệ thống hưu trí và y tế đang chịu áp lực kép khi tuổi thọ tăng nhưng tuổi nghỉ hưu điều chỉnh chậm, khoảng cách giữa thời gian đóng góp và thời gian hưởng chế độ ngày càng mở rộng. Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) cảnh báo đến năm 2050, ở nhiều nước thành viên sẽ chỉ còn chưa đến hai người lao động hỗ trợ một người nghỉ hưu.
Tỷ lệ người trên 65 tuổi ngày càng tăng kéo theo chi phí chăm sóc dài hạn tăng nhanh. Chi phí này tạo áp lực tài chính lớn lên ngân sách nhà nước, quỹ bảo hiểm và gia đình, làm tăng chi tiêu y tế, giảm năng suất lao động do lực lượng trẻ phải dành thời gian chăm sóc người cao tuổi, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp dịch vụ và bảo hiểm sức khỏe. Một báo cáo được LHQ công bố ngày 1/10 vừa qua ghi nhận tiến bộ trong luật chống phân biệt tuổi tác, chăm sóc tích hợp và môi trường thân thiện với người cao tuổi, nhưng cũng chỉ rõ khoảng trống tài chính nghiêm trọng, khi có không ít quốc gia chưa bảo đảm nguồn lực dành riêng cho phát triển chăm sóc dài hạn.
Tổng Thư ký LHQ Antonio Guterres trong thông điệp Ngày Quốc tế Người cao tuổi năm 2026 nhấn mạnh: “Đối với nhiều người, việc già đi đồng nghĩa với bất an và nguy cơ bị bỏ lại phía sau. Điều này cũng đồng nghĩa với việc gặp phải sự phân biệt đối xử làm suy yếu quyền và phúc lợi. Nhưng những chính sách đúng đắn, từ việc làm và hưu trí đến nhà ở, chăm sóc sức khỏe và học tập suốt đời, có thể giúp mọi người tiếp tục tham gia công việc một cách có ý nghĩa bất kể tuổi tác”.
Cơ hội từ “lão hóa khỏe mạnh”
Dù thách thức lớn, nhiều chuyên gia và tổ chức quốc tế chỉ ra “cổ tức trường thọ” nếu các hệ thống được tái thiết kế. IMF nhấn mạnh xu hướng “lão hóa khỏe mạnh” có thể bù đắp một phần áp lực tăng trưởng nhờ kéo dài tuổi lao động và nâng cao vốn con người của người lớn tuổi.
Các giải pháp được thảo luận rộng rãi bao gồm nâng dần tuổi nghỉ hưu gắn với tuổi thọ khỏe mạnh; khuyến khích việc làm linh hoạt và học tập suốt đời; đầu tư công nghệ hỗ trợ (robotics, trí tuệ nhân tạo trong chăm sóc); phát triển thị trường lao động bao gồm người cao tuổi; ở một số nước, điều chỉnh chính sách nhập cư có chọn lọc để bổ sung lực lượng lao động. Nhật Bản, Hàn Quốc và một số nước châu Âu đã thí điểm các chương trình tuyển dụng lao động chăm sóc nước ngoài và mở rộng bảo hiểm chăm sóc dài hạn.
Báo cáo của Cục Điều tra Dân số Mỹ cho rằng, sự phân hóa giữa các xã hội “siêu già” và các xã hội còn trẻ sẽ tạo ra dòng chảy lao động và tiêu dùng mới. Người cao tuổi sẽ chiếm tỷ trọng tiêu dùng lớn hơn, trong khi lực lượng lao động trẻ sẽ tập trung nhiều hơn ở các nước đang phát triển. Việc nâng cao năng suất ở cả hai nhóm trở thành yếu tố then chốt cho tăng trưởng toàn cầu.
Nhìn một cách tổng thể, tình trạng lão hóa dân số toàn cầu là thành tựu lớn của tiến bộ y tế và phát triển xã hội, nhưng cũng là một trong những thách thức cấu trúc sâu sắc nhất của thế kỷ 21. Điều đó đòi hỏi sự tái thiết kế toàn diện các hệ thống hưu trí, y tế, lao động và chăm sóc không chỉ ở các nước đã có tình trạng dân số già, mà cả những nơi đang già hóa nhanh.
Chủ đề năm 2026 của Ngày Quốc tế Người cao tuổi “Thời đại trường thọ: Tái tư duy các hệ thống cho cuộc sống dài hơn” đã phản ánh đúng yêu cầu cấp thiết hiện nay, đó là biến tuổi thọ tăng thêm thành cơ hội cho sự tham gia, phẩm giá và thịnh vượng chung giữa các thế hệ, thay vì để nó trở thành gánh nặng tài chính và xã hội. Các số liệu và phân tích từ LHQ, IMF, WHO và nhiều tổ chức nghiên cứu độc lập đều chỉ ra rằng hành động sớm, toàn diện sẽ quyết định liệu nhân loại có tận dụng được “cổ tức trường thọ” hay phải đối mặt các cuộc khủng hoảng tài chính và xã hội kéo dài trong nhiều thập niên tới.
