Nhìn lại chặng đường những năm qua có thể thấy, Trung ương đã nhiều lần trao cho Thành phố Hồ Chí Minh các cơ chế đặc thù nhằm phát huy vai trò đầu tàu kinh tế. Từ Nghị quyết số 54/2017/QH14 đến Nghị quyết số 98/2023/ QH15 và gần đây nhất là Nghị quyết số 260/2025/QH15, nhiều chính sách mới đã được thí điểm, giúp tháo gỡ một số điểm nghẽn trong quản lý, đầu tư và huy động nguồn lực. Tuy nhiên, thực tiễn vận hành cho thấy những nghị quyết thí điểm mặc dù mang lại hiệu quả nhất định nhưng vẫn mang tính ngắn hạn, thiếu tính ổn định lâu dài.
Một siêu đô thị với quy mô dân số và kinh tế lớn như Thành phố Hồ Chí Minh cần một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh, đủ ổn định và có tầm nhìn dài hạn. Việc Bộ Chính trị đồng ý chủ trương xây dựng luật riêng cho thành phố vì vậy mang ý nghĩa rất quan trọng. Điều đó cho thấy nhu cầu hình thành một nền tảng thể chế đặc thù cho đô thị đầu tàu đã được nhìn nhận như một yêu cầu khách quan của quá trình phát triển, thay vì chỉ là kiến nghị riêng lẻ của địa phương.
Thành phố Hồ Chí Minh sau sáp nhập có không gian phát triển rộng lớn với cấu trúc đa trung tâm, đa chức năng, có vai trò quan trọng trong liên kết vùng, dẫn dắt tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế. Chính vì vậy, việc thiết kế một khung thể chế phù hợp sẽ tạo điều kiện để thành phố phát huy cao nhất những lợi thế này.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hoàng Ngân (Đoàn Đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh), một trong những cơ sở tham chiếu quan trọng để xây dựng Luật Đô thị đặc biệt là Luật Thủ đô. Thời gian tới, đạo luật này sẽ được điều chỉnh, bổ sung, qua đó cung cấp thêm kinh nghiệm thể chế cho quá trình xây dựng luật của Thành phố Hồ Chí Minh. Những nội dung liên quan đến quản lý đô thị, môi trường, quản lý dân cư, đầu tư và dự án hoàn toàn có thể kế thừa và phát triển trong luật mới, phù hợp với chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, giao cho địa phương chủ động quyết định và chịu trách nhiệm.
Quan trọng hơn, Luật Đô thị đặc biệt không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt mà cần trở thành bệ đỡ thể chế cho tầm nhìn dài hạn của thành phố. Theo định hướng phát triển đến năm 2030, Thành phố Hồ Chí Minh phấn đấu trở thành đô thị văn minh, hiện đại, có vị trí nổi trội ở khu vực Đông Nam Á, nằm trong nhóm 100 thành phố toàn cầu, đồng thời hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh mẽ.
Để hiện thực hóa mục tiêu nêu trên, thể chế mới cần trao cho thành phố quyền chủ động thực chất hơn trên ba phương diện lớn: Quản trị, nguồn lực và không gian phát triển. Một đô thị muốn vươn lên tầm khu vực, thậm chí tiến tới vị thế thành phố toàn cầu thì không thể tiếp tục vận hành chủ yếu theo cơ chế cũ. Luật Đô thị đặc biệt nên mở rộng quyền chủ động của thành phố trong việc huy động nguồn lực xã hội, phát triển các công cụ tài chính phù hợp, khai thác giá trị gia tăng từ đất đai và hạ tầng, thúc đẩy mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng, thu hút nhà đầu tư chiến lược, hình thành các không gian kinh tế mới như khu thương mại tự do hay trung tâm tài chính.
Cùng với đó, luật cần tạo ra cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các mô hình tiên phong như đô thị số, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu, kinh tế xanh hay hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Một đô thị hiện đại không chỉ cần hạ tầng vật chất mà còn cần một "hạ tầng thể chế" đủ mở để tiếp nhận cái mới nhanh hơn và quản trị cái mới hiệu quả hơn.
Điều quan trọng, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cần kế thừa những cơ chế đã phát huy hiệu quả trong các nghị quyết trước đây, đồng thời khắc phục những vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai. Việc thiết kế các điều khoản chuyển tiếp hợp lý là cần thiết để các chính sách đang vận hành không bị gián đoạn khi chuyển sang khung pháp lý mới.
Luật Đô thị đặc biệt không đơn thuần là một đạo luật dành cho riêng Thành phố Hồ Chí Minh. Xa hơn, đây còn là bước thử nghiệm quan trọng trong tư duy quản trị quốc gia đối với các siêu đô thị trong bối cảnh phát triển mới. Nếu được xây dựng với tầm nhìn dài hạn, luật này sẽ trở thành cú huých thể chế mạnh mẽ, tạo động lực để thành phố đầu tàu tiếp tục bứt phá, đóng góp ngày càng lớn cho sự phát triển của đất nước.
