Khai phá sức mạnh từ “hạ tầng vô hình"

​

Nhân Dân cuối tuần đã có cuộc trò chuyện với ông Trần Chu Sa, CEO Giải Bóng rổ chuyên nghiệp Việt Nam (VBA), xoay quanh những nỗ lực của giải đấu nhằm đưa sở hữu trí tuệ trở thành giá trị kinh tế bền vững.

- Thưa ông, đâu là rào cản lớn nhất khi thuyết phục các đối tác, cầu thủ và người hâm mộ hiểu rằng: Tấm logo hay mẫu áo đấu chính là tài sản trị giá hàng triệu USD của giải đấu?

- Rào cản lớn nhất, theo tôi, là ở Việt Nam nhiều người vẫn nhìn thể thao trước hết như một hoạt động thi đấu, chứ chưa nhìn đây như một ngành công nghiệp quyền sở hữu trí tuệ. Trong khi đó, WIPO nêu rõ “tài sản trí tuệ” (IP) là nền tảng cho các giao dịch kinh doanh quan trọng, bảo đảm giá trị kinh tế và thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp này. Với nhiều tổ chức thể thao, quyền truyền thông thường mang đến nguồn thu lớn nhất. Ngoài ra, logo, tên giải, bộ nhận diện, dữ liệu trận đấu, kho video, quyền phát sóng hay hình ảnh vận động viên... đều là các lớp tài sản có thể cấp quyền và khai thác thương mại.

Sau thời gian làm quản lý trong các lĩnh vực giải trí, marketing và thương hiệu, tôi nhận thấy rằng xuất phát điểm của kinh tế thể thao tại Việt Nam bị chậm hơn rất nhiều. Trong khi điện ảnh hay âm nhạc đã định hình được mô hình kinh doanh dựa trên IP rất vững chắc, thể thao vẫn chưa vượt qua được thiên kiến là hoạt động đại chúng phục vụ miễn phí cho người dân. Điều này mang đến nhiều thách thức cho các đơn vị vận hành thể thao chuyên nghiệp. Với VBA, bên cạnh quá trình xây dựng giải đấu, chúng tôi phải đóng vai trò là người khai phá, định hướng và thay đổi nhận thức của thị trường trong giai đoạn này.

- VBA đã làm gì để nâng tầm thương hiệu giải đấu, cũng như giúp các câu lạc bộ và vận động viên nâng cao giá trị thương hiệu cá nhân?

- Theo đúng logic của một thương hiệu thể thao chuyên nghiệp, VBA đã nâng chuẩn sản phẩm cốt lõi, như nhận diện thương hiệu, chất lượng truyền thông, dữ liệu chính thức và trải nghiệm theo dõi. Điều này thể hiện qua việc VBA đổi bộ nhận diện thương hiệu từ năm 2020, hợp tác độc quyền với Genius Sports để chuẩn hóa dữ liệu, truyền phát trực tiếp và integrity từ năm 2023, và mới nhất là ký thỏa thuận năm mùa với FPT Play từ năm 2026 để mở rộng chất lượng sản xuất và độ phủ truyền thông. Những bước đi này giúp thương hiệu VBA mạnh hơn ở cả hình ảnh, tính chuyên nghiệp lẫn giá trị thương mại.

Song song với đó, VBA cũng đang giúp các câu lạc bộ và vận động viên tăng giá trị thương hiệu cá nhân bằng cách tạo thêm điểm chạm cảm xúc và cộng đồng quanh giải đấu. Chuỗi sự kiện Draft Combine Series 2026 giúp xây dựng thương hiệu cá nhân cho các cầu thủ từ khi còn là các tân binh.

Ngoài ra VBA còn phát triển ứng dụng riêng để cải tiến việc cung cấp thông tin đến người hâm mộ như thống kê chính thức, nội dung kể chuyện về cầu thủ, sản phẩm sưu tầm và merchandise giúp cầu thủ không chỉ được biết đến qua thi đấu mà còn qua hình ảnh, thành tích và cá tính riêng. Đồng thời, các hoạt động cộng đồng như VBA Cares, tổ chức chuyến tham quan trường học hay trại hè giúp thương hiệu giải đấu, câu lạc bộ và cầu thủ gắn với trách nhiệm xã hội và cảm hứng phát triển bóng rổ Việt Nam, từ đó tạo ra giá trị thương hiệu bền vững hơn trong mắt người hâm mộ và đối tác.

- Trên thế giới, nhiều cầu thủ dùng băng dính che logo nhà tài trợ trên giày vì xung đột quyền lợi cá nhân. Ở VBA, ông từng gặp tình huống "dở khóc dở cười" nào như vậy chưa?

- Tại VBA chưa có trường hợp cụ thể như vậy theo nghĩa đen, nhưng tinh thần xung đột thì có. Thí dụ điển hình nhất là khi một ngôi sao ký hợp đồng cá nhân cùng thương hiệu cạnh tranh trực tiếp với nhà tài trợ chính thức của VBA - trong khi hợp đồng cầu thủ chưa quy định rõ điều khoản loại trừ. Lúc đó, về mặt pháp lý, cả hai bên đều “đúng”, nhưng về mặt thương mại, giải đấu bị thiệt.

Đây là bài học cốt lõi: IP trong thể thao không chỉ là đăng ký nhãn hiệu hay bảo hộ bản quyền - mà phải được lồng ghép vào từng điều khoản hợp đồng, từng quy chế giải đấu. Sự trỗi dậy của IP do vận động viên kiểm soát đòi hỏi một cách tiếp cận tái cân bằng hướng tới các mô hình hợp tác như cấu trúc IP chung và khung cấp phép đa tầng.

Hiện nay, VBA có các cam kết cụ thể từ phía vận động viên về việc sử dụng hình ảnh và khai thác thương mại ngay từ khi ký hợp đồng. Theo đó, việc sử dụng hình ảnh cầu thủ trong bối cảnh giải đấu (có gắn với logo, đồng phục thi đấu… của giải) cần có sự đồng thuận từ ba bên: cầu thủ - đội bóng - VBA. Ngoài ra, chúng tôi cũng sẵn sàng hỗ trợ nếu các cầu thủ cần sự tham gia của VBA trong các hợp đồng thương mại với các thương hiệu để bảo vệ cá nhân tốt hơn, đồng thời giảm rủi ro tranh chấp về sau.

- Chúng ta thường nhìn vào Giải Bóng rổ Nhà nghề Mỹ (NBA) như hình mẫu lý tưởng về khai thác IP. Tuy nhiên, thị trường Việt Nam có những yếu tố riêng. Theo ông, đâu là những giá trị có thể chọn lọc và ứng dụng thực tế?

- NBA là hình mẫu, nhưng không phải bản đồ. NBA đã vượt mốc 10 tỷ USD doanh thu và đạt tỷ lệ lấp đầy sân đấu lên đến 97% trong mùa giải 2022-2023. Đây là những con số phản ánh hệ sinh thái IP trưởng thành sau tám thập kỷ. Không có con đường tắt nào để đạt được điều đó.

Thay vì sao chép NBA ở bề mặt, điều VBA có thể học hỏi chính là tư duy nền tảng dựa trên bốn lớp giá trị: Thứ nhất là tư duy xem giải đấu như một hệ sinh thái bản quyền: quyền truyền thông (media rights), quyền dữ liệu (data rights), sản phẩm (merchandise), lưu trữ nội dung, câu chuyện cầu thủ…; Thứ hai là chuẩn hóa dữ liệu và sản xuất truyền hình; hứ ba là biến mỗi cầu thủ thành một “media node” - điểm nút truyền thông, tức một điểm phát nội dung và cộng đồng. Thứ tư là xây văn hóa xem thể thao như một trải nghiệm phong cách sống, vượt ra ngoài khuôn khổ trận đấu.

Khi áp dụng nền tảng này tại Việt Nam, cần phải điều chỉnh quy mô và hành vi tiêu dùng. Người hâm mộ Việt Nam tiêu thụ nội dung thể thao chủ yếu qua mạng xã hội và miễn phí - không giống mô hình gói đăng ký cao cấp (subscription premium) của Mỹ.

Vì vậy, chiến lược VBA là phải đi đường vòng, chúng tôi định hướng dùng nội dung miễn phí để xây dựng cộng đồng, phát triển người hâm mộ, rồi từ đó tạo ra các luồng doanh thu gián tiếp, như tài trợ, dữ liệu, sản phẩm có bản quyền. Với VBA là câu chuyện bản địa hóa mô hình NBA, chứ không phải sao chép.

- Nếu ngày mai có một nhà đầu tư muốn mua lại toàn bộ hệ giá trị tinh thần của VBA, ông tự tin định giá hạ tầng vô hình này chiếm bao nhiêu phần trăm trong tổng giá trị hàng triệu USD của giải đấu?

- Đây là câu hỏi mà tôi nghĩ đến rất thường xuyên, không phải vì có nhà đầu tư đang gõ cửa, mà vì nó buộc mình phải tư duy rõ ràng về bản chất tài sản của mình. Khi định giá hạ tầng vô hình của VBA, chúng tôi không nhìn nó như một khái niệm cảm tính, mà nhìn như một tổ hợp tài sản vô hình có thể tạo dòng tiền: thương hiệu, bản quyền truyền thông, quyền dữ liệu, thư viện nội dung, licensing và quan hệ với cộng đồng người hâm mộ. Theo chuẩn định giá quốc tế, các tài sản này thường được lượng hóa bằng dòng tiền tương lai, bằng giao dịch so sánh trên thị trường, hoặc bằng chi phí thay thế; trong đó với một giải thể thao như VBA, cách tiếp cận dựa trên dòng tiền tương lai là phù hợp nhất.

Với VBA ở giai đoạn hiện tại, tôi cho rằng phần hạ tầng vô hình của VBA hiện đã có thể chiếm khoảng 65-80% tổng giá trị của giải đấu. Trong đó, lớn nhất là bản quyền thương mại và truyền thông, tiếp đến là thương hiệu, dữ liệu – nội dung, và giá trị cộng đồng. Con số này phản ánh thực tế rằng VBA đã xây dựng được nhận diện thương hiệu tốt, đã được công nhận là một trong những giải đấu bóng rổ năng động nhất châu Á, có cộng đồng fan trung thành, và đã thiết lập các quan hệ đối tác IP quốc tế. Những kết quả trên không thể xây lại nhanh chóng trong thời gian ngắn từ một đến hai năm và đó chính là giá trị của chúng.

Bởi vậy, theo tôi, tài sản lớn nhất của VBA hôm nay không nằm ở phần hữu hình, mà nằm ở khả năng biến thương hiệu, nội dung và quyền khai thác thành dòng tiền bền vững trong tương lai.

- Xin cảm ơn những trao đổi của ông! ■