Thái Miếu còn có tên là Tiên Miếu, Tổ Miếu, là một trong những di tích quan trọng bậc nhất trong quần thể Khu di tích quốc gia đặc biệt nhà Trần tại Đông Triều, đây là nơi thờ tổ tiên của nhà Trần và các vị vua Trần.
Thái Miếu tọa lạc trên ngọn đồi thấp có tên là Đồi Đình, với mặt bằng hình ông cá thiêng "linh ngư", nằm dài theo chiều bắc nam, mặt quay chính nam, nay thuộc thôn Trại Lốc, xã An Sinh, thành phố Đông Triều.
Đến nay, Lễ hội Thái Miếu đã là một trong những lễ hội quan trọng nhất của thành phố Đông Triều mang đậm bản sắc văn hóa với những nghi lễ thời Trần.
Một trong những nghi lễ đó là Lễ rước nước. Nghi lễ rước nước có ý nghĩa tri ân tổ tiên nhà Trần, một vương triều khởi nghiệp từ nghề chài lưới gắn với sông nước.
Tiến sĩ Nguyễn Văn Anh, Khoa Lịch sử trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn, người trực tiếp tham gia đề án phục dựng lễ hội Thái Miếu cho biết: "Đây là nghi lễ có ý nghĩa lịch sử gắn với đời Trần, đã lập nên trang sử vẻ vang cho dân tộc. Người tham gia lễ rước nước cầu mong mưa thuận gió hòa, đất nước được bình an, nhân dân ấm no, hạnh phúc. Rước nước là một nghi lễ được thực hành trong hầu khắp các hội làng của cộng đồng cư dân ven sông Hồng, nhất là vùng Thái Bình, Nam Định. Nghi lễ này được thực hiện nhằm nhắc nhở con cháu nhớ lại thuở xa xưa của nhà Trần trước khi có được giang sơn xã tắc vốn làm nghề chài lưới trên sông”.
 |
| Lễ rước nước từ Hồ Trại Lốc về Thái Miếu. |
Căn cứ vào kết quả khai quật khảo cổ học và các tài liệu lịch sử, Thái Miếu được An Sinh vương Trần Liễu xây dựng từ nửa đầu thế kỉ 13 với quy mô lớn và là nơi thờ tự tổ tiên nhà Trần. Trải qua thời gian, Thái Miếu chỉ còn là phế tích tuy nhiên tại đây vẫn còn lưu giữ nhiều dấu vết kiến trúc và di vật mang đậm dấu ấn kiến trúc và nghệ thuật thời Trần. Hiện nay, Thái Miếu đã được trùng tu, tôn tạo lại. Lễ hội cũng đã được thành phố tổ chức hằng năm mang đậm dấu ấn và bản sắc văn hóa nhà Trần với nhiều nghi lễ như: Lễ thỉnh vua, Lễ cáo yết, Lễ cầu an, Lễ rước nước, Lễ giỗ đức Thái tổ Trần Thừa, Lễ tế dâng hương, Lễ tạ…Tất cả các hoạt động nêu trên đã tạo nên một chuỗi các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc phục vụ nhân dân và du khách.
 |
| Nghi thức gióng trống, gióng chiêng tại Lễ hội Thái Miếu. |
Ông Trần Ngọc Tiến, Thôn Đìa Mối, xã An Sinh phấn khởi cho biết: Chúng tôi rất vui và tự hào vì trên địa bàn có quần thể Di tích lịch sử văn hóa đặc biệt nhà Trần và đi kèm với đó là những lễ hội. Người dân chúng tôi rất vui và sẽ luôn giáo dục con cháu bảo vệ, phát huy và đóng góp, duy trì các giá trị văn hóa hiện có, trong đó có Lễ hội Thái Miếu”.
Thông qua Lễ hội Thái miếu nhà Trần đã đề cao giá trị, ý nghĩa của quần thể di tích nói chung, di tích Thái Miếu nói riêng và qua đó nhằm giáo dục truyền thống lịch sử cho các tầng lớp nhân dân địa phương và du khách. Những nét đặc sắc của văn hóa thời Trần không lẫn với các lễ hội khác; phù hợp với lịch sử và thực tiễn; khai thác triệt để các giai thoại, điển tích dân gian; lột tả được sức mạnh của nhà Trần và cùng với đó người dân là chủ thể, huy động được sức mạnh của toàn dân.
 |
| Các đại biểu dâng hương cầu nguyện quốc thái dân an. |
Ông Nguyễn Ngọc Lâm, Phó trưởng phòng Văn hóa và Thông tin thành phố Đông Triều cho biết: “Để ngày càng nâng cao hơn nữa giá trị của quần thể di tích nhà Trần trên địa bàn, thành phố đã xây dựng đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa nhà Trần tại Đông Triều. Trong đó quan tâm huy động đầu tư xây dựng kiến trúc vật thể, phục dựng các yếu tố văn hóa phi vật thể và đi đôi với đó là tăng cường công tác tuyên truyền, quảng bá về giá trị của di sản đến với công chúng gần, xa”.
Lễ hội Thái Miếu nhà Trần được duy trì tổ chức thường niên từ ngày 18 đến 20 tháng Giêng hằng năm. Đây là sự kiện văn hóa quan trọng, là dịp để người dân và du khách bày tỏ lòng thành kính, tri ân công đức các bậc tiền nhân và các Vua Trần đã dựng nên một triều đại rực rỡ trong lịch sử Việt Nam. Đồng thời, lễ hội góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử Khu di tích nhà Trần trên địa bàn thành phố Đông Triều, tạo thêm điểm nhấn trong tuyến du lịch văn hóa tâm linh của thành phố Đông Triều nói riêng, tỉnh Quảng Ninh nói chung.
