Việc đẩy mạnh công tác hướng nghiệp trong nhà trường, gắn với nhu cầu của thị trường lao động, không chỉ giúp học sinh có thêm thông tin để lựa chọn phù hợp mà còn góp phần thực hiện hiệu quả mục tiêu phân luồng giáo dục.
Chìa khóa của phân luồng giáo dục
Tại Ngày hội Tư vấn tuyển sinh - Hướng nghiệp 2026 vừa diễn ra tại Đại học Bách khoa Hà Nội, hàng nghìn học sinh lớp 12 đã đến tìm hiểu thông tin về ngành học và cơ hội nghề nghiệp. Nguyễn Thu Phương, học sinh lớp 12 Trường THPT Việt Đức (phường Hoàn Kiếm) cho biết, em vẫn đang phân vân giữa hai lựa chọn ngành học. “Em thích lĩnh vực truyền thông vì năng động và sáng tạo, nhưng gia đình lại muốn em học kinh tế để dễ xin việc hơn. Em đang cố gắng tìm hiểu kỹ hơn để quyết định”, Phương chia sẻ.
Không chỉ riêng Phương, nhiều học sinh thừa nhận việc lựa chọn ngành học của mình vẫn chịu ảnh hưởng khá lớn từ xu hướng xã hội hoặc kỳ vọng của gia đình. Nguyễn Hoàng Anh, học sinh Trường THPT Trần Nhân Tông (phường Hai Bà Trưng) cho biết: “Nhiều bạn chọn ngành dựa vào điểm chuẩn năm trước hoặc thấy ngành đó “hot”. Nhưng thực ra không phải ai cũng hiểu rõ ngành học đó sẽ học gì, làm gì sau khi ra trường?”.
Theo các chuyên gia giáo dục, đây là thực tế khá phổ biến khi nhiều học sinh chưa được tiếp cận đầy đủ với hoạt động hướng nghiệp trong suốt quá trình học phổ thông. Thực tế, trong nhiều năm qua, thị trường lao động Việt Nam liên tục biến động cùng với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và sự phát triển của khoa học – công nghệ. Nhiều ngành nghề mới như trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, thương mại điện tử, công nghệ bán dẫn… đang có nhu cầu nhân lực lớn. Trong khi đó, một số ngành nghề truyền thống lại đối mặt với tình trạng dư thừa lao động.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động vẫn còn khá rõ. Không ít sinh viên sau khi tốt nghiệp gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm phù hợp ngành học, trong khi nhiều doanh nghiệp lại thiếu lao động có tay nghề và kỹ năng phù hợp. Một nhà quản lý giáo dục tại Hà Nội nhận định, nguyên nhân quan trọng là công tác hướng nghiệp trong nhà trường chưa thật sự gắn với nhu cầu của thị trường lao động. Ông cho rằng: “Hướng nghiệp hiện nay vẫn thiên về giới thiệu ngành học và trường học, trong khi học sinh cần được cung cấp thông tin đầy đủ hơn về xu hướng việc làm, nhu cầu nhân lực của từng ngành nghề trong tương lai. Khi học sinh hiểu rõ thị trường lao động đang cần gì, các em sẽ có cơ sở để lựa chọn ngành học phù hợp hơn”.
Theo định hướng của ngành giáo dục, khoảng 40% số học sinh sau khi tốt nghiệp THCS sẽ lựa chọn học nghề. Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn học sinh vẫn hướng tới con đường đại học. Điều này dẫn đến sự mất cân đối trong cơ cấu nguồn nhân lực khi thị trường lao động đang có nhu cầu lớn về lao động kỹ thuật và lao động có tay nghề cao.
Nguyễn Văn Tuấn, học sinh lớp 12 tại một trường THPT ở Bắc Ninh, đã quyết định đăng ký học ngành cơ điện tử tại một trường cao đẳng nghề ngay sau khi tốt nghiệp. “Em thích làm việc với máy móc và thiết bị kỹ thuật. Sau khi tìm hiểu, em thấy học nghề có thể ra trường sớm, có tay nghề và dễ tìm việc hơn”, Tuấn chia sẻ.
Theo các chuyên gia, việc lựa chọn học nghề hay học đại học không quan trọng bằng việc lựa chọn đó phù hợp với năng lực và định hướng nghề nghiệp của mỗi học sinh. Khi công tác hướng nghiệp được thực hiện tốt, học sinh sẽ hiểu rằng con đường thành công không chỉ có một hướng duy nhất là đại học.
Tăng cường kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp
Một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả hướng nghiệp là tăng cường kết nối giữa nhà trường, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Thông qua các chương trình hợp tác, học sinh có cơ hội tiếp cận thực tế môi trường làm việc, hiểu rõ hơn về yêu cầu của từng ngành nghề.
Tại nhiều trường THPT hiện nay, các hoạt động trải nghiệm nghề nghiệp như tham quan doanh nghiệp, gặp gỡ chuyên gia, hoặc các chương trình thực tập ngắn hạn đã được tổ chức thường xuyên hơn. Cô Trần Thị Mai, giáo viên phụ trách công tác hướng nghiệp tại một trường THPT ở Hà Nội, cho biết: “Chúng tôi khuyến khích học sinh tìm hiểu nghề nghiệp thông qua trải nghiệm thực tế. Khi tận mắt thấy môi trường làm việc và yêu cầu của từng ngành nghề, các em sẽ có cái nhìn rõ ràng hơn về lựa chọn tương lai.”
Theo cô Mai, nhiều học sinh sau khi tham gia các hoạt động này đã thay đổi suy nghĩ về nghề nghiệp. “Có em từng nghĩ rằng chỉ có học đại học mới là con đường thành công, nhưng sau khi tìm hiểu các ngành nghề kỹ thuật, các em nhận ra cơ hội phát triển trong lĩnh vực này cũng rất rộng mở”, cô nói.
Trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh chóng, việc giúp học sinh định hướng nghề nghiệp từ sớm càng trở nên quan trọng. Theo các nhà quản lý giáo dục, hướng nghiệp cần được triển khai xuyên suốt trong quá trình học phổ thông, thay vì chỉ tập trung vào giai đoạn cuối cấp. Khi đó, học sinh sẽ có thời gian tìm hiểu bản thân, khám phá sở thích và năng lực, đồng thời tiếp cận thông tin về các ngành nghề và xu hướng việc làm.
Nhà giáo, TS Nguyễn Văn Hòa, Chủ tịch HĐQT hệ thống giáo dục Nguyễn Bỉnh Khiêm (Hà Nội) cho rằng: “Điều quan trọng nhất của hướng nghiệp không phải là “chọn giúp” học sinh một nghề, mà là giúp các em hiểu bản thân và có đủ thông tin để tự đưa ra lựa chọn phù hợp”. Khi công tác hướng nghiệp gắn chặt với nhu cầu của thị trường lao động, việc lựa chọn ngành học sẽ không còn mang tính may rủi. Thay vào đó, học sinh sẽ bước vào tương lai với sự chuẩn bị kỹ lưỡng hơn về kiến thức, kỹ năng và định hướng nghề nghiệp. Hướng nghiệp trong nhà trường sẽ không chỉ giúp học sinh chọn đúng ngành, đúng nghề, mà còn góp phần xây dựng một nguồn nhân lực chất lượng, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.
Những năm gần đây, công tác hướng nghiệp và phân luồng học sinh được Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và gắn kết giáo dục với nhu cầu của thị trường lao động. Hiện nay, Bộ đang xây dựng Thông tư quy định về hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục, nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động này.
Theo định hướng mới, công tác hướng nghiệp sẽ không chỉ tập trung vào giai đoạn cuối cấp THPT mà được triển khai xuyên suốt từ bậc THCS đến THPT. Thông qua đó, học sinh có điều kiện sớm nhận diện năng lực, sở thích của bản thân, từng bước định hướng nghề nghiệp phù hợp. Việc phân luồng học sinh sau THCS và THPT cũng sẽ gắn với nhu cầu nhân lực của từng địa phương, từng lĩnh vực, tạo thêm nhiều lựa chọn học tập cho học sinh thay vì chỉ tập trung vào con đường đại học.
Nội dung hướng nghiệp sẽ được lồng ghép trong các môn học và hoạt động trải nghiệm của chương trình phổ thông, thông qua tư vấn nghề nghiệp, định hướng lựa chọn tổ hợp môn, tham quan doanh nghiệp và trải nghiệm môi trường làm việc. Đồng thời, chính sách mới cũng nhấn mạnh việc tăng cường phối hợp giữa nhà trường, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp, giúp học sinh tiếp cận thông tin cập nhật về nhu cầu nhân lực của từng ngành nghề.
Mục tiêu của các chính sách này là khuyến khích học sinh lựa chọn đa dạng các con đường sau khi tốt nghiệp, như học đại học, cao đẳng, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia thị trường lao động; đồng thời nâng tỷ lệ người học trong độ tuổi 15-25 tham gia giáo dục nghề nghiệp. Qua đó góp phần giảm áp lực thi cử vào đại học, từng bước cân bằng cơ cấu nguồn nhân lực và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Khi công tác hướng nghiệp được thực hiện bài bản và gắn chặt với nhu cầu của thị trường lao động, học sinh sẽ không còn bước vào “ngã rẽ” tương lai với tâm thế băn khoăn, bị động. Thay vào đó, các em có thể chủ động lựa chọn con đường học tập phù hợp với năng lực và sở thích của mình. Đây cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.
