1. Những ngày này, tại nhiều điểm thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế, công tác trùng tu vẫn diễn ra liên tục. Sau nhiều thập niên chịu tác động của chiến tranh, thời tiết khắc nghiệt và quá trình xuống cấp tự nhiên, không ít công trình đang cần được bảo tồn khẩn cấp. Tuy nhiên, với Huế, việc trùng tu không chỉ nhằm giữ lại những công trình kiến trúc cổ mà còn là cách bảo vệ những giá trị văn hóa đã làm nên bản sắc của vùng đất cố đô.
Theo ông Hồ Hữu Hành, Giám đốc Công ty Tu bổ di tích Huế, việc phục hồi các công trình không đơn thuần là sửa chữa kiến trúc mà còn phải bảo đảm tính nguyên bản của di sản. Mỗi hạng mục đều đòi hỏi sự cẩn trọng từ khâu khảo cứu tư liệu, lựa chọn vật liệu đến kỹ thuật thi công nhằm bảo đảm giữ được tối đa yếu tố nguyên gốc của di tích. Việc phục hồi các công trình vì thế luôn đặt mục tiêu bảo tồn giá trị di sản lên hàng đầu, thay vì chạy theo tiến độ hay những giải pháp thay thế dễ thực hiện hơn.
“Muốn phát huy được giá trị của di sản thì trước hết phải bảo tồn được những yếu tố nguyên gốc của di sản”, ông Hành cho biết.
Tại lăng Khải Định, nhiều nghệ nhân vẫn miệt mài phục dựng các mảng ghép sành sứ, tranh tường và hoa văn trang trí. Công việc đòi hỏi độ chính xác cao bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể làm thay đổi giá trị nghệ thuật của công trình.
Tuy nhiên, công tác bảo tồn hiện vẫn đối mặt nhiều khó khăn. Điều kiện khí hậu miền trung với độ ẩm cao, mưa bão thường xuyên tiếp tục tác động đến tuổi thọ công trình. Bên cạnh đó, vật liệu truyền thống ngày càng khan hiếm, trong khi đội ngũ nghệ nhân am hiểu kỹ thuật cổ chưa nhiều. Đây cũng là lý do Huế đang từng bước đẩy mạnh số hóa dữ liệu di sản và mở rộng hợp tác quốc tế nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn trong dài hạn.
2. Nếu trước đây di sản chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn thì hiện nay, những giá trị văn hóa và lịch sử đang trở thành nguồn lực phát triển kinh tế quan trọng của địa phương.
Những năm gần đây, Huế liên tục nằm trong nhóm điểm đến thu hút đông du khách trong nước và quốc tế. Không chỉ tham quan Đại Nội hay hệ thống lăng tẩm, nhiều du khách ngày càng quan tâm đến các trải nghiệm văn hóa bản địa, đời sống cộng đồng và những câu chuyện lịch sử gắn với từng công trình.
Theo chị Lý Thanh Quỳnh, hướng dẫn viên du lịch tại Huế, nhiều du khách ban đầu đến Huế đơn thuần để tham quan hoặc chụp ảnh. Tuy nhiên, sau khi được nghe giới thiệu về lịch sử triều Nguyễn, đời sống cung đình và những nét văn hóa đặc trưng của vùng đất cố đô, họ thường dành nhiều thời gian hơn cho hành trình trải nghiệm. “Khi hiểu được ý nghĩa phía sau mỗi công trình, du khách bắt đầu cảm nhận Huế theo một cách khác”, chị nói.
Sự gia tăng của du khách không chỉ mang lại nguồn thu cho các điểm tham quan mà còn tạo sinh kế cho nhiều nhóm lao động địa phương. Từ hướng dẫn viên, lái xe, chủ homestay, người bán hàng lưu niệm đến những nghệ nhân làm nghề truyền thống đều đang hưởng lợi từ sự phát triển của du lịch văn hóa.
Theo nhiều người dân địa phương, điều quan trọng là phát triển du lịch phải đi đôi với giữ gìn hình ảnh điểm đến. Chính vì vậy, thời gian qua, các lực lượng chức năng đã tăng cường xử lý tình trạng chèo kéo, đeo bám du khách, đồng thời nâng cao ý thức cộng đồng trong hoạt động du lịch.
3. Cùng với quá trình phát triển, Huế đang đứng trước bài toán không dễ giải đó là làm thế nào để vừa bảo tồn được các giá trị truyền thống vừa đáp ứng nhu cầu phát triển của một đô thị hiện đại.
Khác với nhiều địa phương phát triển theo hướng mở rộng không gian và gia tăng tốc độ đô thị hóa, Huế lựa chọn cách tiếp cận thận trọng hơn, đặt yếu tố bản sắc làm trung tâm.
Việc ứng dụng công nghệ số cũng đang góp phần hỗ trợ quá trình này. Thông qua nền tảng Hue-S, người dân và du khách có thể phản ánh các vấn đề về môi trường, trật tự đô thị hoặc những bất cập tại các điểm tham quan để cơ quan chức năng tiếp nhận và xử lý. Không chỉ các nhà quản lý, nhiều người dân Huế cũng ý thức rõ vai trò của mình trong việc gìn giữ bản sắc địa phương.
Theo chị Trần Thị Diệu Hoa, người Huế hiện sinh sống và làm việc tại Hà Nội, điều khiến nhiều người xa quê cảm nhận rõ nhất là những thay đổi tích cực của thành phố trong những năm gần đây. Du lịch phát triển hơn, hạ tầng được đầu tư đồng bộ hơn và nhiều không gian văn hóa mới được hình thành. Điều đáng quý là Huế vẫn giữ được những nét riêng vốn có. “Mỗi lần về quê tôi đều thấy thành phố có thêm nhiều đổi thay, nhiều dịch vụ và hoạt động mới hơn. Nhưng điều khiến tôi vui là Huế vẫn giữ được sự nhẹ nhàng, trầm lắng vốn có”, chị Hoa chia sẻ.
Thực tế cho thấy, áp lực từ phát triển du lịch, mở rộng hạ tầng và gia tăng dân số đang đặt ra không ít thách thức đối với công tác bảo tồn. Đó không chỉ là bài toán riêng của Huế mà cũng là câu chuyện chung của nhiều địa phương giàu giá trị di sản. Song, từ những nỗ lực trùng tu di tích, phát triển du lịch gắn với văn hóa đến việc gìn giữ nếp sống đặc trưng của cộng đồng, Huế đang cho thấy một hướng đi cụ thể là phát triển dựa trên những gì đã tạo nên bản sắc của mình.
Trong hành trình ấy, việc giữ được “hồn cốt” của vùng đất cố đô có thể là lợi thế cạnh tranh bền vững nhất của Huế trong quá trình hội nhập và phát triển.
