“Thành phố 15 phút” là gì?
Khái niệm “Thành phố 15 phút” (15-Minute City) do GS Carlos Moreno tại Đại học Sorbonne Paris (Pháp) đề xuất năm 2016, nổi tiếng toàn cầu khi được Thị trưởng Paris Anne Hidalgo lúc đó biến thành chính sách thực tiễn vào năm 2020 trong đợt dịch Covid-19.
Ý tưởng cốt lõi mà chính sách này hướng tới đó là mọi cư dân đô thị đều có thể tiếp cận 6 nhu cầu cơ bản trong cuộc sống hằng ngày chỉ bằng cách đi bộ hoặc đạp xe tối đa 15 phút gồm: Sinh sống, làm việc, mua sắm, chăm sóc sức khỏe, giáo dục và giải trí. Khi một khu phố đáp ứng được cả 6 nhu cầu này trong bán kính không xa, con người không còn phải phụ thuộc vào xe cá nhân và đó là khi chất lượng sống thật sự được nâng cao.
Nhìn từ các đô thị lớn trên thế giới, KTS Quỳnh Hương lấy dẫn chứng Paris là thành phố đã đi tiên phong với sự đầu tư gần 1.200 km làn đường xe đạp mới, thêm nhiều làn đường đi bộ và các dự án xanh trên khắp thành phố. Portland (Mỹ) duy trì chính sách suốt 30 năm liên tục với chương trình “Khu phố 20 phút” (20-Minute Neighbourhoods) để xây dựng khung đánh giá đô thị dựa trên khả năng đi bộ, kết nối và tiếp cận tiện ích như trường học, không gian xanh, giao thông công cộng.
Tương tự, Busan (Hàn Quốc) đầu tư 150 tỷ won (tương đương 125 triệu USD) để xây dựng “thành phố hạnh phúc” cho 3,7 triệu dân. Điều này đồng nghĩa mỗi quận sẽ nhận được nguồn tài trợ để cải thiện đường đi bộ, tạo ra các không gian công cộng phục vụ giao tiếp, và thúc đẩy phát triển bền vững.
Liên hệ thực tế với Huế, KTS Quỳnh Hương cho rằng, đây là đô thị sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển mô hình thành phố 15 phút, thậm chí nổi trội hơn so với nhiều đô thị lớn khác ở Việt Nam. Trước hết là cấu trúc đô thị nhỏ gọn, dễ tiếp cận và phù hợp cho đi bộ. Đặc biệt, tại khu vực trung tâm, với quy hoạch sử dụng đất hỗn hợp, hầu hết các tiện ích thiết yếu như trường học, bệnh viện, mua sắm, ăn uống và giải trí đều có thể tiếp cận trong bán kính khoảng 800m.
Không dừng lại đó, Huế có lợi thế về cây xanh khi sở hữu hơn 64 nghìn cây cũng như không gian công cộng lý tưởng. Điều này giúp đô thị có chất lượng không khí tốt, góp phần cải thiện môi trường sống và giảm nhiệt đô thị. Bên cạnh đó, chính quyền và người dân đã triển khai nhiều mô hình, phong trào thiết thực nhằm xây dựng đô thị xanh - sạch - đẹp, nhận được sự hưởng ứng rộng rãi từ cộng đồng.
Những rào cản hiện tại
Tuy nhiên, theo nữ KTS, không riêng Huế mà nhiều đô thị khác cũng gặp nhiều rào cản. Trước hết, hạ tầng đô thị vẫn còn nhiều hạn chế: Vỉa hè bị lấn chiếm, thiếu tính liên tục; làn xe đạp gần như vắng bóng ở khu vực trung tâm. Việc băng qua đường cũng tiềm ẩn nhiều bất tiện, đặc biệt vào giờ cao điểm. Tất cả những yếu tố này khiến việc đi bộ và đạp xe chưa trở thành lựa chọn đủ hấp dẫn.
Chưa tính thời tiết Huế vô cùng khắc nghiệt: Nắng nóng kéo dài vào mùa hè và mùa mưa trải dài liên tục. Vì thế, nếu không có các giải pháp thiết kế thích ứng khí hậu đi kèm nâng cấp hạ tầng, những yếu tố này sẽ tiếp tục cản trở việc phát triển mô hình “Thành phố 15 phút”.
“Một vấn đề khác đó là văn hóa giao thông, khi xe máy là phương tiện chủ yếu, chiếm 70%. Sự nhanh chóng, linh hoạt trong điều kiện thời tiết thất thường, cùng vai trò là phương tiện mưu sinh khiến xe máy trở thành lựa chọn khó thay thế. Do đó, việc thay đổi thói quen này sẽ rất khó xảy ra nếu các phương án di chuyển thay thế chưa đủ thuận tiện và hấp dẫn”, nữ KTS 9X phân tích.
Sau cùng mô hình đòi hỏi một hệ sinh thái chính sách đồng bộ và nguồn vốn đầu tư dài hơi - cả hai điều Huế hiện còn thiếu. Ngân sách địa phương hạn chế khiến nhiều dự án hạ tầng chỉ dừng lại ở quy hoạch trên giấy, dẫn đến thiếu cơ sở để huy động vốn PPP hay thu hút đầu tư tư nhân vào không gian công cộng.
Theo chị Hương, ở giai đoạn ngắn hạn (1-5 năm) thành phố tập trung “xây nền” bằng các can thiệp nhanh như nâng cấp vỉa hè, thoát nước, bổ sung mái che, tổ chức lại chợ, phát triển làn xe đạp, mở rộng xe đạp công cộng, thí điểm xe bus mini và đẩy mạnh truyền thông về lối sống bền vững. Sang giai đoạn trung hạn (5-10 năm) hướng đến tái cấu trúc đô thị với việc hình thành các “cụm chức năng 15 phút”, phát triển khu dân cư đầy đủ tiện ích, cải tạo không gian công cộng và công viên nhỏ, đồng thời siết quản lý phương tiện cá nhân và khuyến khích giao thông công cộng. Và cuối cùng, giai đoạn dài hạn (10-20 năm) đặt mục tiêu chuyển hóa Huế thành đô thị di sản bền vững, với khu Thành Nội ưu tiên đi bộ và xe đạp, tích hợp giao thông đường thủy, thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư, đồng thời tăng cường thích ứng khí hậu thông qua phục hồi sông và xây dựng hệ thống không gian xanh.
“Vị thế là đô thị trực thuộc Trung ương, với tầm nhìn trở thành “đô thị di sản đặc trưng của Việt Nam và trung tâm của khu vực Đông Nam Á” vào năm 2030, hành trình đó không bắt đầu bằng những dự án khổng lồ, mà từ những điều rất nhỏ: Một vỉa hè dễ đi, một tuyến đường rợp bóng cây và một chiếc xe đạp”, nữ KTS trẻ tin tưởng.
