"Hồi ức phi công tiêm kích" của Đại tá, Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân Lê Hải là tác phẩm của một phi công tiêm kích MiG-17 xuất sắc, người đã trực tiếp tham gia rất nhiều trận không chiến, cùng đồng đội ghi dấu thành tích hiếm có trong lịch sử hàng không quân sự hiện đại.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng tác phẩm đưa ta trở lại bầu trời miền bắc những năm 1964-1973, thời điểm mỗi trận đánh đều được đo bằng sinh mạng, ý chí, tinh thần hy sinh của những con người khi bước vào tuổi đôi mươi.
Bạn đọc hôm nay có thể đã quen với những công trình nghiên cứu công phu về lịch sử Không quân Nhân dân Việt Nam; thế hệ trẻ có thể đã xem nhiều phim tài liệu về các trận không chiến. Song, "Hồi ức phi công tiêm kích" mang đến một trải nghiệm hoàn toàn khác bởi đó là tiếng nói trực tiếp, nguyên dạng từ người trong cuộc.
Ngay từ những trang đầu, tác giả - Đại tá Lê Hải - đưa bạn đọc trở lại thời điểm không quân Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại miền bắc. Lực lượng Không quân Việt Nam khi ấy chỉ vừa mới thành lập, trang bị còn thiếu thốn, chưa có kinh nghiệm chiến đấu. Trong bối cảnh ngặt nghèo đó, Trung đoàn 921 (MiG-21) và Trung đoàn 923 (MiG-17) ra đời, trở thành lực lượng mũi nhọn trên bầu trời.
Cuốn sách tái hiện cuộc đối đầu đầy chênh lệch: MiG-17 thô sơ, chậm, chỉ có pháo 23mm và 37mm, đối đầu với F-4, F-8, F-105 - những dòng máy bay được trang bị radar, tên lửa tầm xa, tốc độ vượt trội của đối phương. Nhưng chính trong sự chênh lệch đó, ý chí và chiến thuật của Không quân Việt Nam đã tạo nên những chiến thắng mà không lực mạnh nhất thế giới khi ấy buộc phải ghi nhận.
Tác giả kể lại những ngày tập kết ra bắc, sang Trung Quốc học lái máy bay. Ông và 16 đồng đội bước vào khóa đào tạo thần tốc chỉ trong một năm - chương trình vốn kéo dài 3-4 năm. Điều kiện học tập vô cùng khắc nghiệt: khí tượng phức tạp ở cao nguyên 2.000m, gió mạnh tới 17-18m/s, ngày nào cũng luyện tập từ rạng sáng đến đêm khuya. Những chuyến bay đơn đầu tiên, bài tập nhào lộn, luyện bắn… được miêu tả tỉ mỉ, chân thực. Từng trang sách cho thấy hành trình rèn luyện gian khổ để tạo nên bản lĩnh của những phi công chiến đấu sau này.
Một trong những giá trị đặc sắc nhất của cuốn hồi ký là khả năng đưa bạn đọc vào đúng thời điểm, không gian của mỗi trận đánh bằng chính ký ức của người làm nên lịch sử.
Đó là ký ức của MiG-17 vừa rời đường băng bị đánh phá, bí mật phục kích khi hơn 20 chiếc A-4 và F-8 đánh vào Hải Phòng. Chỉ trong hai phút, biên đội của ta bắn rơi 3 máy bay Mỹ, buộc đội hình địch phải tán loạn.
Hay trong trận Mai Châu-Hòa Bình, biên đội của Không quân Việt Nam bắn rơi F-105 và AD-6 - những loại máy bay được coi là hạng nặng, chịu đựng tốt, hỏa lực mạnh. Trận đánh cho thấy khả năng phối hợp và sự mưu trí của phi công MiG-17 khi tận dụng yếu tố địa hình.
Cuốn sách kể lại thời điểm máy bay ta phải xuất kích 30-40 lần/chiếc, sự hiệp đồng giữa MiG-17 và MiG-21 trong các cuộc phục kích và truy kích. Đó là giai đoạn mà Không quân Việt Nam lập nhiều chiến công nhất, trong bối cảnh Mỹ huy động lực lượng lớn nhằm "quét sạch bầu trời".
Từng trận đánh hiện lên với đủ các lớp thông tin: từ quá trình chuẩn bị, dẫn đường, khí tượng, tình huống bất ngờ, thao tác chiến đấu, đến cảm giác khi ấn cò pháo, khi nhìn thấy đối phương bốc cháy hay khi bạn bè hy sinh.
Cuốn hồi ký dành nhiều trang viết về những đồng đội đã vĩnh viễn nằm lại. Tác giả nhắc tới anh Nguyễn Bá Địch - người đã bắn rơi 3 máy bay Mỹ nhưng hy sinh trong một trận đánh ác liệt ở Tây Bắc. Cũng có những đồng đội bị thương, bị gãy cột sống khi nhảy dù hay những người không kịp thoát hiểm khi bị tên lửa đánh trúng. Nhiều người trong số họ khi hy sinh vẫn ở tuổi mười tám, đôi mươi.
Không ít trang viết khiến người đọc lặng đi, hình dung về những cái nắm tay trước giờ xuất kích, những buổi họp rút kinh nghiệm khi thiếu một người, những lần ôm nhau bật khóc trước tin hy sinh, những khoảnh khắc đặc biệt giữa ranh giới sống-chết...
Tinh thần đoàn kết được thể hiện không chỉ giữa phi công với phi công, mà còn với người dẫn đường, trắc thủ radar, thợ máy, công binh sân bay - những lực lượng thầm lặng nhưng góp phần quyết định vào mỗi chiến thắng.
Không quân Mỹ từng gọi phi công MiG-17 của Việt Nam là "thế hệ vàng" - một danh xưng thể hiện sự khâm phục. Trong cuốn hồi ký, tác giả phác họa chân dung thế hệ ấy bằng những phẩm chất tưởng như trái ngược nhưng lại bổ khuyết cho nhau: Liều lĩnh mà tỉnh táo; mưu trí trong kỷ luật; can đảm nhưng không bao giờ chủ quan; bình tĩnh giữa hiểm nguy nhưng giàu cảm xúc đời thường... Ở đó, bạn đọc thấy hình ảnh của người phi công Việt Nam, họ luôn đặt Tổ quốc lên trên sinh mạng, chiến đấu bằng trí tuệ và ý chí để giữ từng khoảng trời.
Một phần quan trọng của cuốn hồi ký là quãng đời sau 1975. Đại tá Lê Hải tiếp tục gắn bó với bầu trời trong nhiều nhiệm vụ mới: bay A-37, rồi Su-22 trong chiến tranh Biên giới Tây Nam, tham gia bảo vệ vùng trời, vùng biển.
Đồng đội ví ông như "người Mohican cuối cùng" - người kiên cường còn sót lại sau thế hệ phi công anh hùng. Tác phẩm vì vậy nhắc về chiến tranh, đồng thời cũng khắc họa chặng đường dài của một người lính sống trọn đời với bầu trời Tổ quốc.
Bên cạnh chất liệu cảm xúc, "Hồi ức phi công tiêm kích" mang giá trị sử liệu rõ rệt khi cung cấp thông tin chân thực về các trận không chiến giữa MiG-17 và các máy bay Mỹ như F-4, F-8, F-105; phân tích chiến thuật của Không quân Việt Nam, lý giải vì sao MiG-17 - dù thua kém công nghệ - vẫn tạo nên chiến thắng.
Tác phẩm cũng khắc họa chân dung nhiều phi công anh hùng: Nguyễn Văn Bảy, Phan Văn Túc, Nguyễn Bá Địch, Dương Trung Tân… góp phần tôn vinh lực lượng dẫn đường, trắc thủ radar, thợ máy, công binh - đội ngũ "giữ nhịp đập" của sân bay trong mọi điều kiện. Bên cạnh đó, cuốn sách còn góp phần làm phong phú thêm tư liệu để nghiên cứu, giảng dạy, truyền cảm hứng về truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.
Theo thông tin từ Công ty Cổ phần Sách điện tử Waka - đơn vị phát hành - việc ra mắt tác phẩm nằm trong nỗ lực bảo tồn ký ức chiến tranh, tôn vinh những chiến sĩ đã hy sinh và cống hiến trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Sách do Nhà xuất bản Thế Giới ấn hành, bản in bìa mềm, trình bày đẹp.
Giữa đời sống hiện đại, những câu chuyện từ "Hồi ức phi công tiêm kích" nhắc chúng ta rằng bầu trời hòa bình hôm nay được trả bằng máu, bằng trí tuệ, bằng lòng quả cảm của biết bao con người. Tác phẩm là hồi ký cá nhân đồng thời cũng là một phần ký ức của Không quân Nhân dân Việt Nam, mang đến bài học về ý chí Việt Nam và chính là tài sản tinh thần cần được gìn giữ.
Thời gian qua, bên cạnh việc phát triển các ấn phẩm điện tử hiện đại, Waka còn kiên trì xây dựng những tủ sách mang tinh thần yêu nước, nhằm bảo tồn và truyền tải những giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc đến đông đảo bạn đọc. Các dự án sách tập trung vào các chủ đề về chiến tranh cách mạng, anh hùng lực lượng vũ trang, những trận chiến vang danh và các câu chuyện đời thường nhưng giàu tính nhân văn của thế hệ đi trước. Qua đó, góp phần giữ gìn ký ức lịch sử, tôn vinh những đóng góp, hy sinh của các chiến sĩ và đồng thời truyền cảm hứng, lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ hôm nay.
