Hoàn thiện pháp lý về xử phạt trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử

Chính phủ đã ban hành Nghị định số 71/2026/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/5/2026, thay thế Nghị định số 107/2013/NĐ-CP ngày 20/9/2013 và bãi bỏ một phần quy định tại Nghị định số 126/2021/NĐ-CP (Điều 4).

Việc ban hành Nghị định số 71/2026/NĐ-CP nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý để xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, tạo khung khổ pháp lý để răn đe, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trong các hoạt động ứng dụng bức xạ, hạt nhân cần phải được kiểm soát. Đồng thời, Nghị định góp phần xử lý kịp thời, đồng bộ các hành vi vi phạm theo tính chất, mức độ; khắc phục những vướng mắc trong thực tiễn; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước; bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn và an ninh hạt nhân, phục vụ mục đích phát triển năng lượng nguyên tử vì hòa bình.

Làm rõ ranh giới xử phạt hành chính và xử lý hình sự

Một điểm mới đặc biệt quan trọng là Nghị định số 71/2026/NĐ-CP đã chỉnh sửa, bổ sung quy định nhằm phân định rõ ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Theo đó, nguyên tắc được xác định rõ: Chỉ xử phạt hành chính đối với các hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Các vi phạm liên quan đến: thăm dò khoáng sản có tính phóng xạ mà không có giấy phép hoặc có giấy phép đã hết hạn; nhập khẩu chất thải phóng xạ; không thực hiện các biện pháp ngăn ngừa theo quy định để xảy ra sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân; không thực hiện đúng quy trình khi xả thải, phát thải chất phóng xạ hoặc xả thải, phát thải chất phóng xạ vượt quá giới hạn cho phép…, nếu có dấu hiệu tội phạm thì phải chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xem xét xử lý hình sự.

Riêng đối với hành vi sử dụng, vận chuyển hoặc lưu giữ nguồn phóng xạ không có giấy phép hoặc giấy phép đã hết hạn, cơ quan có thẩm quyền không xử phạt hành chính ngay mà phải chuyển hồ sơ sang cơ quan Công an để xem xét xử lý hình sự. Chỉ khi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì mới áp dụng xử phạt hành chính theo quy định của Nghị định.

Tăng mạnh mức phạt tiền

Nghị định số 71/2026/NĐ-CP điều chỉnh tăng mức tiền phạt từ 1,5-2,5 lần đối với hầu hết các hành vi vi phạm so trước đây. Đặc biệt, mức xử phạt đối với hành vi sử dụng thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ không có giấy phép hoặc giấy phép đã hết hạn được thiết kế theo hướng phân hóa, căn cứ vào số lượng thiết bị bức xạ, số lượng và mức độ nguy hiểm của nguồn phóng xạ, bảo đảm tính công bằng và phù hợp thực tế.

Bổ sung nhiều hành vi vi phạm mới, tránh khoảng trống pháp lý

Nghị định số 71/2026/NĐ-CP đã bổ sung nhiều nhóm hành vi vi phạm mới mà trước đây chưa được quy định hoặc quy định chưa đầy đủ. Đáng chú ý là các hành vi liên quan đến: an ninh nguồn phóng xạ và vật liệu hạt nhân; hoạt động của nhà máy điện hạt nhân theo vòng đời, từ giai đoạn khảo sát, đánh giá địa điểm, xây dựng, vận hành thử, vận hành cho đến tháo dỡ, chấm dứt hoạt động; lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu; quản lý dữ liệu, chuyển đổi số trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử…

Việc mở rộng này cho thấy sự thích ứng của pháp luật với thực tiễn phát triển công nghệ, yêu cầu công tác quản lý nhà nước và xu hướng quản lý hiện đại, phù hợp yêu cầu thực tiễn.

Ngoài ra, Nghị định số 71/2026/NĐ-CP cơ bản đã thể chế hóa các hành vi bị nghiêm cấm, đồng thời cụ thể trách nhiệm và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử theo Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 và các văn bản hướng dẫn thi hành, bảo đảm không còn khoảng trống pháp lý đối với các hành vi vi phạm phát sinh trong thực tế.

Điều chỉnh thẩm quyền xử phạt và lập biên bản

Nghị định số 71/2026/NĐ-CP đã sửa đổi, bổ sung quy định về thẩm quyền xử phạt và thẩm quyền lập biên bản vi phạm hành chính của các cơ quan chức năng, đồng thời phân định rõ thẩm quyền xử phạt giữa các cơ quan như Ủy ban nhân dân các cấp, cơ quan quản lý nhà nước về an toàn bức xạ và hạt nhân, lực lượng chức năng liên quan, bảo đảm tính thống nhất và tránh chồng chéo trong quá trình xử lý vi phạm, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

Bổ sung các hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả

Bên cạnh hình thức xử phạt chính là phạt cảnh cáo, phạt tiền, Nghị định số 71/2026/NĐ-CP quy định rõ và đa dạng hơn các hình thức xử phạt bổ sung căn cứ vào tính chất và mức độ nghiêm trọng của từng hành vi vi phạm như: tước quyền sử dụng giấy phép; đình chỉ hoạt động có thời hạn; tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm; trục xuất đối với cá nhân nước ngoài.

Nghị định cũng đưa ra bổ sung các biện pháp khắc phục hậu quả như: buộc thực hiện các biện pháp bảo đảm an toàn bức xạ, an ninh nguồn phóng xạ, an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân; buộc kiểm định thiết bị X-quang chẩn đoán y tế, thiết bị xạ trị, thiết bị hạt nhân; buộc thu hồi kết quả dịch vụ đã cung cấp; buộc sửa chữa, cải tạo, thay thế các cấu trúc, hệ thống, bộ phận không phù hợp thiết kế hoặc không bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân... Các biện pháp này giúp xử lý triệt để hậu quả của hành vi vi phạm, phục hồi trật tự quản lý hành chính bị xâm phạm.

Siết chặt quản lý

Thứ nhất, rủi ro bị xử lý hình sự sẽ có thể gia tăng đáng kể. Với việc làm rõ ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm, nhiều hành vi trước đây chỉ bị xử phạt hành chính nay có thể bị chuyển sang xử lý hình sự nếu có đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Do đó, các tổ chức, cá nhân cần đặc biệt thận trọng trong các hoạt động liên quan đến việc sử dụng, vận chuyển hoặc lưu giữ nguồn phóng xạ không có giấy phép hoặc giấy phép đã hết hạn.

Thứ hai, áp lực tuân thủ pháp luật cao hơn. Việc tăng mạnh mức phạt tiền cùng việc bổ sung thêm hành vi vi phạm đòi hỏi các đơn vị phải rà soát, hoàn thiện quy trình nội bộ, bảo đảm đầy đủ các điều kiện về an ninh, an toàn, việc đề nghị cấp phép và thực hiện các quy định của giấy phép, tuân thủ đầy đủ điều kiện khác về trách nhiệm và nghĩa vụ theo quy định.

Thứ ba, đối với các cơ sở hạt nhân, đặc biệt đối với các dự án nhà máy điện hạt nhân thì cần chú trọng quản lý toàn diện theo vòng đời hoạt động, tuân thủ đầy đủ các quy định mới yêu cầu kiểm soát chặt chẽ từ giai đoạn khảo sát, đánh giá địa điểm, chuẩn bị đầu tư đến khi kết thúc hoạt động.

Thứ tư, thích ứng với yêu cầu quản lý hiện đại. Các quy định liên quan đến chuyển đổi số, dữ liệu và hoạt động dịch vụ đòi hỏi tổ chức, cá nhân phải nâng cao năng lực quản trị, ứng dụng công nghệ và bảo đảm an toàn thông tin trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Nghị định số 71/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử được ban hành đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. So quy định trước đây, Nghị định số 71/2026/NĐ-CP có nhiều điểm mới căn bản, thể hiện xu hướng siết chặt quản lý, nâng cao tính răn đe và tiệm cận với yêu cầu quản lý hiện đại, hướng tới hình thành văn hóa an toàn, an ninh trong ứng dụng, phát triển năng lượng nguyên tử.

Trong bối cảnh lĩnh vực năng lượng nguyên tử ngày càng phát triển và tiềm ẩn nhiều rủi ro, việc nắm vững và tuân thủ các quy định của Nghị định số 71/2026/NĐ-CP là yêu cầu cấp bách, bắt buộc đối với mọi tổ chức, cá nhân có liên quan.