Một khu trọ điển hình ven khu công nghiệp Lương Sơn của tỉnh Hòa Bình. Những dãy phòng trọ dài hun hút, ẩm thấp. Ở đây chị Bùi Thị Oanh cùng 3 công nhân khác thuê trọ trong một phòng với diện tích dưới 10 m2. Hằng ngày đi làm, buổi tối về 4 người lại cùng sinh hoạt trong một không gian chật chội, nóng nực giữa mùa hè oi ả. Chị Oanh cho biết, lương công nhân như chị chỉ khoảng 7 triệu đồng đến 8 triệu đồng nhưng rất nhiều thứ phải lo, nên chưa bao giờ dám nghĩ đến việc mua nhà.
Vừa thiếu, vừa khó mua
Không đủ tài chính đã đành, có những công nhân thu nhập khá hơn (khoảng 12 triệu đồng/tháng) như chị Nguyễn Thị Hậu ở khu công nghiệp Sông Công (Thái Nguyên) lại vướng vào quy định đóng thuế thu nhập cá nhân, nên dù rất muốn mua nhà ở xã hội (NƠXH), chị vẫn không thuộc đối tượng được xét. “Muốn mua nhà ở xã hội, công nhân phải chứng minh thu nhập và phải làm việc có thâm niên hơn 2 năm và lương phải dưới 10 triệu đồng. Nhưng mặt bằng chung như tôi có tháng 8 triệu đồng, có tháng tăng ca được 12 triệu đồng, nên rất khó”.
Thực tế cho thấy, nếu không phải nộp thuế thu nhập cá nhân, tức thu nhập khoảng dưới 11 triệu đồng/tháng, người lao động chưa chắc đủ khả năng nuôi bản thân, gia đình, thậm chí không có tích lũy chứ chưa nói đến việc mua nhà.
Chị Vũ Thị Trang Nhã, Trưởng phòng Tổ chức nhân sự, Công ty CP nước sạch Quảng Ninh cho biết, cũng có những công nhân nộp hồ sơ mua NƠXH nhưng bị loại vì thu nhập của họ phải đóng thuế, dù mức rất thấp. “Có những bạn thu nhập một năm đóng thuế khoảng 20 - 30 nghìn đồng thôi, thế nhưng vì cũng đã từng đóng thuế thu nhập cá nhân nên hồ sơ bị loại”.
Theo Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, hơn 60% số công nhân lao động đang phải thuê trọ tại các khu nhà trọ do người dân tự đầu tư xây dựng, thiếu tiện ích, không bảo đảm an ninh, an toàn. Đối với công nhân ngoài các khu công nghiệp, số lượng có nhu cầu càng lớn hơn. Người lao động chủ yếu sống trong các phòng trọ chật chội, ẩm thấp, thiếu ánh sáng, nóng bức với tiền thuê từ khoảng 800 nghìn đồng - 1,5 triệu đồng/tháng.
Tuy nhiên, việc tiếp cận chính sách mua và cho thuê NƠXH của người lao động gặp rất nhiều rào cản về mặt thủ tục. Thông tư 09 của Bộ Xây dựng quy định, thủ tục mua, chuyển nhượng NƠXH bao gồm 2 bộ hồ sơ cho từng đối tượng, với 3 điều kiện cần chứng nhận: về nơi cư trú, mức thu nhập và tình trạng sở hữu nhà ở. Theo quy trình, người dân có nhu cầu sẽ chuẩn bị bộ hồ sơ này, được UBND nơi cư trú chứng nhận đủ các điều kiện, sau đó nộp qua chủ đầu tư và chủ đầu tư sẽ trình lên Sở Xây dựng địa phương xét duyệt. Theo khảo sát, hiện có 2 điều kiện khó khăn nhất mà UBND nơi cư trú thường không chứng nhận đúng theo quy định của Sở, đó là: Chứng minh thu nhập thấp và chưa có sở hữu nhà theo hộ gia đình.
Không chỉ khó mua nhà, người lao động còn gặp khó vì thực tế có ít dự án NƠXH. Theo Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố được giao chỉ tiêu phát triển khoảng 69.700 - 93.000 căn NƠXH. Từ năm 2021 đến quý I/2024, thành phố đã xây dựng, hoàn thành đưa vào sử dụng 3 dự án NƠXH với quy mô 865 căn. Như vậy, bình quân hơn 1 năm, Thành phố Hồ Chí Minh cũng chỉ mới hoàn thành được 1 dự án NƠXH, một con số quá thấp, chỉ như “muối bỏ biển”.
Còn tại tỉnh Bình Dương hiện có 29 khu công nghiệp, chiếm diện tích khoảng 12.700 ha, thu hút một lượng lớn lao động từ khắp nơi đổ về. Tuy nhiên, chỉ khoảng 30% số lao động này có chỗ ở ổn định. Phần lớn còn lại phải thuê trọ trong các khu nhà trọ tự phát, với điều kiện sống không bảo đảm và chi phí sinh hoạt cao.
Trong khi đó, UBND tỉnh Đồng Nai đã quy hoạch, bố trí quỹ đất 1.000 ha để triển khai các dự án NƠXH. Đến nay, tỉnh đã phê duyệt chủ trương đầu tư 5 dự án, quy mô 9.000 căn hộ; chuẩn bị phê duyệt chủ trương đầu tư 7 dự án, quy mô 11.000 căn hộ. Tuy nhiên, phải đến ngày 21/5 vừa qua, Đồng Nai mới tiến hành khởi động dự án đầu tiên trong 5 dự án NƠXH với quy mô khoảng 1.000 căn hộ. Dự kiến, tiến độ công trình đưa vào hoạt động là quý II/2025.
Giá NƠXH đã tăng gấp đôi sau 5 năm, còn khung thu nhập dưới thuế vẫn giữ nguyên như 8 năm trước. Các dự án NƠXH mới đều trong tình trạng chậm tiến độ. Hàng nghìn lao động nghèo có nhu cầu về nhà ở gần như “bế tắc” với những quy định hiện hành và số lượng nhà quá hạn chế.
 |
| Phát triển nhà ở xã hội và tái định cư tại các địa phương đang tồn tại nhiều bất cập, hạn chế và gây lãng phí lớn. |
Nhu cầu nhiều, dự án vẫn ế
Tồn tại một nghịch lý, trong khi nhu cầu nhà ở của công nhân là rất lớn thì có những dự án NƠXH lại ế. Chẳng hạn như tại dự án NƠXH của Công ty CP Đầu tư GrandHome, dự kiến khi hoàn thành sẽ đáp ứng hơn 400 căn hộ cho mua và hơn 100 căn hộ cho thuê. Tuy nhiên, dù mở bán từ tháng 11/2023, đến thời điểm hiện tại chỉ có 15 căn đủ điều kiện để làm hồ sơ xét duyệt.
Bà Hoàng Thị Quyên, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Đầu tư Grand Home cho biết, với những công nhân ở khu vực dự án lương trung bình phải 15 triệu đồng, có người lương
8 triệu đồng, 9 triệu đồng nhưng vẫn không đủ điều kiện. Vì thủ tục quá khắt khe, đặc biệt việc liên quan đến thuế nên rất khó. “Hiện Luật cũng đang quy định là 20% số căn hộ cho thuê nhưng điều kiện đối với người thuê cũng phức tạp không khác gì người mua, nên rất khó”.
Không chỉ có nhu cầu mua nhà, nhiều công nhân lao động cũng mong muốn phát triển đa dạng các loại hình cho thuê NƠXH với giá cả phù hợp và thủ tục đơn giản hơn. Có ý kiến thậm chí cho rằng, nên chuyển đổi một số nhà tái định cư sang dạng NƠXH.
Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh thống kê có hơn 14.000 căn hộ tái định cư bị bỏ trống, tập trung nhiều nhất tại khu tái định cư Bình Khánh (TP Thủ Đức), với hơn 12.000 căn và tại khu tái định cư Vĩnh Lộc B (huyện Bình Chánh) với hơn 2.000 căn hộ. Trung tâm Quản lý nhà và giám định xây dựng (thuộc Sở Xây dựng) hiện đã tiếp nhận 10.328 căn hộ thuộc sở hữu nhà nước, đã bàn giao 1.315 căn hộ; tiếp nhận 2.333 nền đất, đã bố trí 368 nền đất để tái định cư. Như vậy, hiện vẫn còn bỏ trống (chưa bàn giao) tới 9.013 căn hộ và 1.965 nền đất để tái định cư.
Trong dự thảo Nghị định về Nhà ở xã hội mới nhất, Chính phủ đã có một số thay đổi về xác minh đối tượng thuê/mua nhà ở xã hội như: Nâng điều kiện về thu nhập của người mua nhà lên bình quân 15 triệu đồng/tháng, bỏ điều kiện cư trú. Cùng với Luật Đất đai và Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Nhà ở cùng được Chính phủ trình Quốc hội cho phép thi hành từ ngày 1/7 năm nay, sớm hơn nửa năm so với kế hoạch để kịp thời tháo gỡ vướng mắc.
Mới đây, tại Hội nghị tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy phát triển NƠXH, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh, các địa phương cần quy hoạch, bố trí quỹ đất để phát triển NƠXH, nhà ở công nhân. Yêu cầu Bộ Xây dựng chủ trì xây dựng quy trình rút gọn các thủ tục hành chính lựa chọn nhà đầu tư, triển khai dự án tiết kiệm thời gian, nguồn lực.
