Hiệu quả công tác truyền thông dân số ở Sơn La: Từ chủ trương đến chuyển biến trong cộng đồng

Tại Sơn La, tỉnh miền núi, biên giới, địa bàn rộng, dân cư phân tán, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, công tác truyền thông dân số những năm gần đây đã có nhiều đổi mới, tạo chuyển biến rõ nét về nhận thức và hành vi của người dân.

Năm 2025, công tác truyền thông dân số của Sơn La được triển khai đồng bộ, bám sát định hướng của Trung ương và Bộ Y tế, gắn với thực tiễn địa phương. Các nội dung truyền thông tập trung vào những vấn đề cốt lõi của dân số và phát triển trong tình hình mới như: giảm sinh con thứ ba, hạn chế tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, chăm sóc sức khỏe sinh sản, sàng lọc trước sinh-sơ sinh, tư vấn khám sức khỏe tiền hôn nhân, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số.

Điểm nổi bật là truyền thông không dàn trải mà lựa chọn đúng đối tượng, đúng địa bàn, đúng thời điểm. Những xã vùng sâu, vùng cao, nơi còn phổ biến tập quán sinh nhiều con, kết hôn sớm được ưu tiên triển khai truyền thông trực tiếp, truyền thông nhóm nhỏ, truyền thông lưu động bằng song ngữ, tranh ảnh trực quan.

Cùng với đó, các thông điệp truyền thông được xây dựng ngắn gọn, dễ nhớ, phù hợp trình độ nhận thức của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số.

Từ các báo cáo chuyên ngành cho thấy, tỉnh Sơn La đã triển khai đồng thời nhiều hình thức truyền thông, kết hợp hài hòa giữa truyền thông đại chúng và truyền thông trực tiếp tại cộng đồng. Hệ thống phát thanh-truyền hình từ tỉnh đến cơ sở, loa truyền thanh thôn, bản tiếp tục phát huy hiệu quả trong việc đưa thông tin dân số đến người dân.

Tại tỉnh Sơn La, hoạt động truyền thông trực tiếp được xác định là “mũi nhọn” ở địa bàn vùng cao. Cán bộ dân số, y tế cơ sở, cộng tác viên dân số đến từng bản, từng hộ gia đình để tư vấn, vận động, giải thích cặn kẽ những vấn đề liên quan đến sinh con, chăm sóc sức khỏe sinh sản, nuôi dạy con cái.

Nhiều cơ sở đã lồng ghép nội dung dân số vào các buổi họp bản, sinh hoạt chi bộ, sinh hoạt của các đoàn thể như Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Nông dân… Qua đó, thông điệp dân số không còn khô cứng mà trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận.

Hưởng ứng Ngày Dân số Việt Nam 26/12/2025, tỉnh Sơn La đã tổ chức chuỗi hoạt động truyền thông rộng khắp, tạo điểm nhấn trong năm. Chủ đề “Đầu tư cho công tác dân số là đầu tư cho phát triển bền vững” được tuyên truyền sâu rộng thông qua băng rôn, pano, áp phích, tin bài, chuyên mục trên các phương tiện thông tin đại chúng và nền tảng số.

Không chỉ dừng lại ở tuyên truyền khẩu hiệu, các hoạt động hưởng ứng còn gắn với tư vấn, khám sức khỏe sinh sản, cung cấp thông tin về sàng lọc trước sinh-sơ sinh, khám sức khỏe tiền hôn nhân tại các cơ sở y tế. Qua đó, giúp người dân hiểu rõ hơn vai trò của công tác dân số đối với sự phát triển bền vững của gia đình và xã hội.

Kết quả đáng ghi nhận là nhận thức của người dân về công tác dân số từng bước được nâng lên. Tại nhiều địa bàn trước đây còn phổ biến tình trạng sinh nhiều con, tảo hôn, nay người dân đã chủ động tìm hiểu, tiếp cận thông tin về kế hoạch hóa gia đình, chăm sóc sức khỏe sinh sản.

Tại Sơn La, tỷ lệ các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ sử dụng các biện pháp tránh thai hiện đại được duy trì ổn định. Nhận thức về khám sức khỏe trước khi kết hôn, sàng lọc trước sinh-sơ sinh từng bước được cải thiện, nhất là ở khu vực trung tâm xã, thị trấn.

Dù vẫn còn những khó khăn, thách thức, nhưng những chuyển biến tích cực này cho thấy hiệu quả rõ rệt của công tác truyền thông dân số khi được triển khai bài bản, phù hợp với điều kiện thực tế.

Đánh giá về công tác truyền thông dân số trên địa bàn, ông Đinh Anh Tuấn, Chi cục trưởng Chi cục Dân số tỉnh Sơn La, cho rằng, truyền thông chính là yếu tố then chốt tạo nên sự thay đổi bền vững trong công tác dân số.

“Trong điều kiện Sơn La là tỉnh miền núi, dân cư phân tán, trình độ dân trí không đồng đều, nếu chỉ ban hành chính sách mà không làm tốt công tác truyền thông thì rất khó đi vào cuộc sống. Chúng tôi xác định truyền thông phải đi trước một bước, làm cho người dân hiểu đúng, hiểu đủ, từ đó tự giác thay đổi hành vi”, ông Đinh Anh Tuấn nhấn mạnh.

Theo ông Đinh Anh Tuấn, thời gian tới, ngành dân số Sơn La sẽ tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức truyền thông, tăng cường ứng dụng công nghệ số, đồng thời phát huy vai trò của đội ngũ cộng tác viên dân số, người có uy tín trong cộng đồng.

Tại bản Háng Đồng C, xã Tà Xùa, tỉnh Sơn La, địa bàn vùng cao, trước đây từng là “điểm nóng” về tảo hôn và sinh nhiều con, công tác truyền thông dân số đã dần phát huy hiệu quả.

Ông Mùa Nhè Di, người dân tộc H’Mông ở bản Háng Đồng C chia sẻ: “Trước kia, bà con trong bản ít quan tâm đến chuyện kế hoạch hóa gia đình, nhiều nhà sinh con sớm, sinh nhiều. Mấy năm gần đây, cán bộ y tế, cán bộ dân số thường xuyên lên bản nói chuyện, giải thích bằng tiếng H’Mông nên bà con hiểu hơn”.

Không chỉ tại bản Háng Đồng C, giờ đây nhiều hộ đồng bào H’Mông ở xã Tà Xùa đã chủ động cho con đi học đầy đủ, không còn ép cưới sớm như trước. Bởi qua công tác tuyên truyền, đồng bào đã hiểu rõ vai trò của việc sinh ít con thì nuôi dạy cho tốt hơn, gia đình đỡ vất vả. Bà con hiểu ra nên cũng nghe theo lời cán bộ.

Thực tiễn công tác truyền thông dân số ở Sơn La cho thấy, muốn truyền thông hiệu quả phải bám sát cơ sở, lấy người dân làm trung tâm. Không áp đặt, không hành chính hóa, mà kiên trì vận động, thuyết phục bằng những ví dụ cụ thể, gắn với lợi ích thiết thân của mỗi gia đình.

Từ thực tế triển khai công tác truyền thông dân số ở Sơn La cho thấy sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành y tế, dân số với các cấp ủy, chính quyền, đoàn thể và người có uy tín trong cộng đồng là yếu tố quan trọng tạo nên sức lan tỏa của thông điệp dân số.

Từ những khó khăn nói trên, xã Tạ Khoa đã tích cực đổi mới nội dung, hình thức tuyên truyền công tác dân số-kế hoạch hóa gia đình, tạo sự chuyển biến về nhận thức, thay đổi hành vi của cộng đồng, góp phần nâng cao chất lượng dân số.

Ông Hà Văn Hóa, Trưởng Trạm y tế xã Tạ Khoa, cho biết: Trước đây, hầu hết các bản trong xã có tỷ lệ tảo hôn, kết hôn cận huyết còn cao và số cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ áp dụng các biện pháp tránh thai hiện đại thấp.

“Trước thực tế đó, Ban Chỉ đạo công tác dân số-kế hoạch hóa gia đình xã đã chủ động triển khai nhiều giải pháp tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân, đưa các nội dung công tác dân số-kế hoạch hóa gia đình vào quy ước, hương ước để bà con cùng thực hiện; lồng ghép tuyên truyền trong các cuộc họp bản”, ông Hà Văn Hóa thông tin thêm.

Từ đầu năm đến nay, Trạm y tế xã Tạ Khoa đã tổ chức 160 cuộc truyền thông trực tiếp, thu hút hơn 6.700 lượt người nghe và tổ chức 153 cuộc truyền thông gián tiếp tại các bản.

Nhiều năm trở lại đây, các bản của xã Tạ Khoa không còn xuất hiện tình trạng tảo hôn hay hôn nhân cận huyết thống. Các cặp vợ chồng trẻ đã chủ động tìm hiểu thông tin, mạnh dạn tiếp cận dịch vụ kế hoạch hóa gia đình. Nhờ vậy, trẻ em được chăm sóc chu đáo, đến trường đầy đủ, đời sống các gia đình cũng dần được cải thiện.

Trao đổi thêm với ông Đinh Anh Tuấn, Chi cục trưởng Chi cục Dân số tỉnh Sơn La, được biết, trong giai đoạn tới, công tác dân số ở Sơn La đứng trước nhiều yêu cầu mới, đòi hỏi truyền thông phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn nữa. Không chỉ dừng ở việc giảm sinh, mà hướng tới nâng cao chất lượng dân số, thích ứng với già hóa dân số và phân bố dân cư hợp lý.

Những kết quả đạt được trong công tác truyền thông dân số thời gian qua chính là nền tảng quan trọng để tỉnh Sơn La tiếp tục triển khai hiệu quả các chính sách dân số và phát triển, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao và vùng biên giới.