Từ năm 2016, ngư dân chuyển sang nuôi thủy sản nước ngọt trên cát giúp thu nhập ổn định để tạo lập cuộc sống ấm no. Tuy nhiên, việc phát triển “nóng” nghề nuôi thủy sản, chủ yếu là cá lóc trên cát đã phát sinh những hệ lụy, nếu không sớm có biện pháp xử lý sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường, nguồn nước và vi phạm quy định về quản lý đất đai.
Bài 1: Sinh kế của vùng biển bãi ngang
Các xã bãi ngang Ngư Thủy Bắc và Ngư Thủy của huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình trước đây, nay là xã Cam Hồng và Sen Ngư, tỉnh Quảng Trị vốn rất nghèo; nhưng khoảng 10 năm nay, nghề nuôi cá lóc trong ao cát đã giúp người dân có thu nhập ổn định hơn. Nhiều hộ trở thành triệu phú từ nghề nuôi thủy sản này.
Thôn Bắc Hòa, xã Cam Hồng có hơn 200 hộ dân thì gần 100 hộ làm nghề nuôi cá lóc. Nhà ít có 1-2 hồ, nhiều thì 4-5 hồ, mỗi hồ diện tích 300-400 m2. Cứ mỗi vụ cá, sau khi trừ các chi phí, người dân thu chừng 30 triệu đồng/hồ, cao hơn đi biển rất nhiều.
Trưởng thôn Bắc Hòa Ngô Văn Hiền cho biết, từ một vùng bãi ngang nghèo, nhờ kết hợp nguồn thu một phần từ khai thác hải sản, tận dụng thức ăn là cá vụn sau khi thu lưới, bà con nuôi cá lóc trên cát thu được nguồn lợi không nhỏ, từ đó đưa kinh tế hộ gia đình vươn lên. Trong thôn giờ rất ít hộ nghèo, nhà cửa kiên cố và cao tầng mọc lên làm cho bộ mặt nông thôn thêm khang trang.
Nghề nuôi cá lóc cũng có những chuyển đổi phù hợp và hiệu quả hơn. Bà con chuyển từ nuôi cá trong ao đào sâu sang ao cạn và ứng dụng các kỹ thuật cho nên tiết kiệm được diện tích đất, mở rộng được diện tích nuôi. Chúng tôi đến thăm gia đình anh Võ Văn Diễn khi anh đang thu hoạch cá ở ao nuôi giữa trảng cát. Để chuẩn bị thu hoạch, anh Diễn cho hút ao cho nên nhìn xuống thấy cá đặc mặt ao, thi nhau quẫy trên mặt nước cạn. Anh cho biết, ao rộng khoảng 300 m2, cá giống đã thả chừng 7 tháng, cơ bản đạt loại 1 (trọng lượng mỗi con 0,7 kg trở lên).
Những con cá to có thể đạt đến 2 kg/con. Sản lượng cá khi thu hoạch được bán cho một cơ sở thu mua ngay trong thôn. Theo kinh nghiệm của anh thì sản lượng cá lóc thu hoạch lần này khoảng 15 tấn, sau khi trừ các khoản chi phí lãi khoảng 150 triệu đồng. Nói về nghề nuôi cá ở thôn Bắc Hòa, người dân thường nhắc đến anh Trần Kim Phi, người được mệnh danh là “Vua nuôi cá lóc”. Anh Phi cho biết, ban đầu anh đào 3 cái ao, diện tích mỗi ao khoảng 80 m2, thả nuôi cá lóc và tận dụng nguồn cá nhỏ của bà con đi biển mang về để làm thức ăn.
Nhận thấy mô hình có hiệu quả, anh quyết định chuyển đổi dần diện tích đất trồng cây hằng năm của gia đình sang đào ao thâm canh nuôi cá lóc. Anh dành thời gian tìm tòi, nghiên cứu thêm tài liệu, quy trình nuôi thủy sản theo công nghệ mới để áp dụng. Theo anh Phi, với ao có diện tích mặt nước khoảng 300 m2, độ sâu 1-1,5m thì thả khoảng 30.000 cá giống. Thời gian nuôi từ 7-9 tháng là có thể xuất bán. Sản lượng trung bình của mỗi hồ đạt 13-15 tấn cá thương phẩm. Với giá cá lóc thương phẩm bình quân khoảng 50 nghìn đồng/kg thì tổng thu mỗi ao đạt khoảng 700-750 triệu đồng, sau khi trừ chi phí sẽ thu lãi 100-150 triệu đồng.
Từ thành công của gia đình, những năm qua, anh Phi đã giúp nhiều hộ nông dân trong xã Cam Hồng xây dựng ao, hồ, hỗ trợ kỹ thuật nuôi, cá giống để nuôi cá lóc phát triển kinh tế, tăng thu nhập. Người nông dân giàu kinh nghiệm này đã thành lập và quản lý Hợp tác xã Kim Phi để cung ứng giống, thức ăn và thu mua sản phẩm cá lóc cho bà con tại địa phương. Trung bình mỗi năm, hợp tác xã cung cấp 10-12 triệu con cá giống, hơn 3.000 tấn thức ăn cho cá và ếch; thu mua, tiêu thụ khoảng 4.000 tấn cá lóc thương phẩm cho các hộ nuôi.
Thị trường tiêu thụ sản phẩm cá lóc của Hợp tác xã Kim Phi không chỉ ở trong tỉnh mà còn mở rộng ra các tỉnh miền trung, miền bắc. Bình quân mỗi năm tổng doanh thu của hợp tác xã đạt gần 25 tỷ đồng, lợi nhuận gần 4 tỷ đồng, giải quyết việc làm thường xuyên cho 20 lao động với thu nhập bình quân 9 triệu đồng/người/tháng và khoảng 30-40 lao động theo mùa vụ. Anh Phi cho biết thêm, nhiều hộ dân trong thôn Bắc Hòa nằm trong chuỗi liên kết được Hợp tác xã Kim Phi hỗ trợ cá giống, thức ăn và bao tiêu sản phẩm cho nên yên tâm đầu tư chăn nuôi và kết quả mang lại khả quan.
Điều này tạo ra động lực cho các hộ dân không chỉ trong thôn mà các địa phương khác ở vùng cát ven biển phía nam Quảng Bình (trước đây) thi nhau phát triển nghề nuôi cá lóc. Không chỉ nuôi và bán cá thương phẩm ra thị trường, người dân ở vùng cát còn mở các mô hình, học cách chế biến sâu thủy sản nuôi trên cát để cho ra sản phẩm có giá trị cao hơn. Một trong những mô hình kinh tế tiêu biểu là Hợp tác xã sản xuất kinh doanh dịch vụ thủy sản Ngư Nam với sản phẩm chủ lực là cá lóc khô tẩm gia vị, được công nhận đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Ngoài ra, Ngư Nam còn kinh doanh và chế biến nhiều sản phẩm khác từ hải sản. Giám đốc hợp tác xã Nguyễn Hữu Phước cho biết, để chủ động nguồn cung nguyên liệu đầu vào, hợp tác xã đã phát triển thêm sáu bể nuôi ếch với số lượng 35.000 con, mỗi năm xuất hai vụ, không chỉ cung cấp nguyên liệu cho phục vụ sản xuất của hợp tác xã mà còn xuất bán ra thị trường, mang lại doanh thu cao.
Theo đại diện Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Lệ Thủy (trước đây), nhờ thu nhập từ nuôi cá lóc, nông thôn ở vùng biển bãi ngang từng bước đổi thay. Từ tỷ lệ hộ nghèo chiếm 40% tổng số hộ ở các xã Ngư Thủy Bắc trước đây (nay thuộc xã Cam Hồng) và Ngư Thủy trước đây (nay thuộc xã Sen Ngư) đã giảm dần xuống còn hơn 10% (tính đến giữa năm 2025).
Nhiều gia đình ngư dân làm được nhà cao tầng, mua sắm những tiện nghi đắt tiền hơn. Làng quê nông thôn vùng bãi ngang có nhiều khởi sắc. Tuy nhiên, chính vì lợi nhuận lớn từ nghề nuôi cá lóc mang lại mà nhiều hộ ở các xã Cam Hồng, Sen Ngư của tỉnh Quảng Trị đua nhau đào ao thả cá, gây nên những tác động rất lớn đến cảnh quan, môi trường như phá rừng phòng hộ ven biển để lấy đất cát làm nơi nuôi cá... Trong khi đó, công tác quản lý, định hướng của chính quyền cơ sở còn hạn chế, lúng túng dẫn đến phát sinh nhiều hệ lụy. (Còn nữa)
