Qua nghệ thuật và nghiên cứu, hình ảnh những con người đã cống hiến trọn đời cho dân tộc được khắc họa rõ nét hơn, giúp các thế hệ hiểu sâu hơn về hành trình đấu tranh của đất nước, từ đó khơi dậy ý thức gìn giữ giá trị truyền thống, bồi đắp lòng yêu nước và trách nhiệm trong công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
Một hành trình của trách nhiệm và cảm xúc
Trong hành trình sáng tác của Nghệ sĩ Nhân dân, họa sĩ, nhà điêu khắc Vương Duy Biên, việc thể hiện tượng chân dung các danh nhân, lãnh tụ đã trở thành một mạch nguồn quen thuộc. Từ tượng Anh hùng dân tộc kiệt xuất Trần Hưng Đạo, đến tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Trường Chinh, hay gần đây là chân dung Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, mỗi tác phẩm đều ghi dấu một chặng đường nghề nghiệp. Chính nền tảng ấy giúp ông bước vào thử thách mới khi tái hiện chân dung cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập (1906-1941) với một tâm thế vừa tự tin, vừa nhiều trăn trở.
Ý định thực hiện bức tượng không xuất phát từ một kế hoạch đặt hàng hay một đề tài được chuẩn bị sẵn, mà đến từ cảm giác chưa trọn vẹn khi Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên quan sát những tác phẩm đã có. Trong quá trình tìm hiểu, ông nhận thấy hình ảnh chưa thực sự gần với tư liệu lịch sử còn lại. Sự thôi thúc nghề nghiệp khiến ông tự đặt ra một câu hỏi: liệu có thể làm rõ hơn diện mạo của nhân vật hay không. “Xem các tượng đã có, tôi thấy chưa thật sát với ảnh tư liệu, nên muốn thử làm để thể hiện rõ hơn chân dung của đồng chí Hà Huy Tập”, Nghệ sĩ Nhân dân Duy Biên chia sẻ.
Chỉ đến khi bắt tay vào làm, một chi tiết bất ngờ mới được hé lộ. Thời điểm ông thực hiện tác phẩm lại trùng với dịp kỷ niệm 120 năm Ngày sinh của cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập (1906-2026). Sự trùng hợp ấy khiến công việc của ông mang thêm một ý nghĩa đặc biệt, như một sự kết nối giữa cảm hứng cá nhân và dòng chảy kỷ niệm của lịch sử.
Khi ấy, quyết tâm của người nghệ sĩ càng trở nên rõ ràng. Ngoài việc khao khát hoàn thiện một tác phẩm, người nghệ sĩ còn mong tìm ra cách thể hiện sao cho “ra được” chân dung của một nhà lãnh đạo cách mạng.
Tuy nhiên, càng đi sâu vào quá trình thực hiện, những khó khăn càng bộc lộ rõ. Trở ngại lớn nhất chính là sự thiếu hụt tư liệu. Gần như toàn bộ việc dựng hình phải dựa vào một bức ảnh đen trắng duy nhất, lại không thật rõ nét. Điều này khiến quá trình tạo hình trở nên phức tạp hơn nhiều so với thông lệ.
Người nghệ sĩ phải tự xây dựng lại không gian ba chiều của khuôn mặt dựa trên kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Từ ánh sáng trong bức ảnh, ông suy luận ra cấu trúc khối, độ nổi-lõm của từng chi tiết. Đó là một quá trình vừa mang tính kỹ thuật, vừa đòi hỏi trực giác nghề nghiệp.
Để kiểm chứng những gì mình hình dung, ông sử dụng ánh sáng như một phương tiện đặc biệt. Không gian làm việc nhiều khi được thu lại trong một nguồn sáng duy nhất chiếu vào khuôn mặt tượng. Qua mỗi lần thay đổi ánh sáng, các mảng khối lại hiện ra khác đi, giúp ông nhận diện những điểm chưa chính xác để tiếp tục điều chỉnh. “Tư liệu ít nên phần lớn phải hình dung, rồi kiểm tra lại bằng ánh sáng xem đã gần với ảnh hay chưa”, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên cho biết.
Do đó, những chi tiết không xuất hiện trong ảnh như phần phía sau đầu, buộc phải được suy luận. Điều này đòi hỏi sự am hiểu về giải phẫu học và khả năng tưởng tượng chính xác. Từng góc khuất của khuôn mặt đều được dựng lại dựa trên logic của hình khối, nhằm bảo đảm sự thống nhất của tổng thể. Trong quá trình ấy, yếu tố khiến Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên trăn trở nhiều nhất lại nằm ở thần thái. Với tượng chân dung, độ giống về hình thể chỉ là bước đầu, còn thần thái mới là yếu tố quyết định sức sống của tác phẩm.
Ở đồng chí Hà Huy Tập, điều gây ấn tượng mạnh là đôi mắt. Trong những tư liệu còn lại, ánh nhìn của đồng chí sáng, mở, tạo cảm giác về một nội lực mạnh mẽ và sự minh triết. Nhà điêu khắc lựa chọn chi tiết này làm điểm nhấn, như một cách tập trung tinh thần của toàn bộ khuôn mặt: “Điều quan trọng là phải làm sao để tượng có hồn, để người xem cảm nhận được thần thái của nhân vật”.
Bên cạnh yếu tố tạo hình, chất liệu cũng được xác định ngay từ đầu. Đồng được lựa chọn như một phương án phù hợp với tính chất của tác phẩm. Với người nghệ sĩ, đồng không chỉ bền mà còn mang sắc thái cổ kính, tạo cảm giác gần với ký ức lịch sử. Quá trình thực hiện diễn ra trong sự đối thoại liên tục với nhiều ý kiến góp ý. Nhà điêu khắc chủ động lắng nghe, kể cả những nhận xét đến từ những người không có mối liên hệ trực tiếp với nhân vật. Những góp ý ấy giúp ông điều chỉnh từng chi tiết, từng bước hoàn thiện tác phẩm.
Tiến độ hoàn thiện được Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên tính toán linh hoạt. Ông mong muốn có thể hoàn thành vào dịp kỷ niệm Ngày sinh của đồng chí Hà Huy Tập (24/4/2026), nhưng không đặt áp lực thời gian lên trên chất lượng. “Nếu kịp dịp tháng 4 thì rất tốt, còn không thì sẽ tiếp tục cho đến khi đạt yêu cầu, vì điều quan trọng vẫn là chất lượng và độ giống”, ông khẳng định.
Trên tất cả, hành trình sáng tác bức tượng còn là sự gửi gắm tình cảm của người nghệ sĩ đối với nhân vật lịch sử. Với ông, việc tái hiện chân dung đồng chí Hà Huy Tập chính là một thử thách nghề nghiệp và cũng là cách thể hiện lòng tri ân đối với một nhà lãnh đạo đã cống hiến trọn đời cho cách mạng. “Người làm tượng phải có tấm lòng, phải cố gắng thể hiện để truyền được tinh thần của đồng chí Hà Huy Tập đến với thế hệ sau”, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên bày tỏ.
Tác phẩm hiện vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Mỗi ngày làm việc là một bước tiến trong hành trình tìm kiếm sự tương đồng giữa hình khối và ký ức lịch sử. Qua đó, chân dung đồng chí Hà Huy Tập dần hiện lên rõ nét hơn, mang theo sự kết hợp giữa tri thức nghề nghiệp, khả năng quan sát và chiều sâu cảm xúc của người nghệ sĩ.
Nhìn từ chiều sâu lý luận đến di sản tư tưởng
Có thể khẳng định, hành trình khắc họa chân dung bằng ngôn ngữ điêu khắc mở ra một góc nhìn sâu hơn về đồng chí Hà Huy Tập ở bình diện nghiên cứu lý luận, qua đó làm rõ tầm vóc và những đóng góp của một nhà lãnh đạo trong giai đoạn đầy thử thách của cách mạng Việt Nam.
Trong giới nghiên cứu về lịch sử Đảng và tư tưởng cách mạng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đình Phong (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) được biết đến là người có nhiều công trình chuyên sâu về tư tưởng, văn hóa và phong cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.
Dựa trên nền tảng nghiên cứu đó, ông nghiên cứu về đồng chí Hà Huy Tập trong mối liên hệ với bối cảnh lịch sử cụ thể, tập trung làm rõ vai trò lý luận, bản lĩnh chính trị cùng những đóng góp của đồng chí đối với công tác xây dựng Đảng.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đình Phong đã đi sâu làm rõ những đóng góp cụ thể của đồng chí Hà Huy Tập trong bối cảnh lịch sử những năm cuối thập kỷ 1920 và suốt thập kỷ 1930. Đây là thời kỳ phong trào cách mạng đứng trước nhiều thử thách, với sự xuất hiện của các khuynh hướng tư tưởng khác nhau, tác động trực tiếp đến đường lối và tổ chức của Đảng: “Trong hoàn cảnh đó, đồng chí Hà Huy Tập trước sau như một, kiên định khẳng định vai trò lãnh đạo của giai cấp công nhân thông qua Đảng Cộng sản Đông Dương”. Sự kiên định này được xem là một trong những yếu tố quan trọng góp phần giữ vững bản chất cách mạng và tính tiên phong của Đảng trong giai đoạn đầy biến động. Vượt ra ngoài phương diện lập trường, đồng chí Hà Huy Tập còn thể hiện vai trò của một nhà lãnh đạo có năng lực tổ chức, góp phần khôi phục hệ thống tổ chức Đảng và phong trào quần chúng trong hoàn cảnh khó khăn.
Cũng theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đình Phong: “Đồng chí Hà Huy Tập có năng lực dự báo tình hình, nắm bắt thời cơ, đề ra chủ trương, biện pháp phù hợp, đưa phong trào bước sang giai đoạn phát triển mới”. Ở phương diện lý luận, đồng chí Hà Huy Tập được nhìn nhận là một trong những cây bút sắc sảo của Đảng trong giai đoạn đầu. Các tác phẩm của đồng chí góp phần làm phong phú thêm nền tảng lý luận cách mạng, đồng thời phản ánh sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin trong điều kiện cụ thể của Việt Nam. Những bài viết của đồng chí Hà Huy Tập thể hiện sự vững tin, kiên định đối với sự lãnh đạo của Đảng và đường lối cách mạng đã được xác lập.
Bên cạnh đó, đồng chí Hà Huy Tập còn có đóng góp quan trọng trong việc đặt nền móng cho khoa học lịch sử Đảng. Dù trong điều kiện tư liệu còn hạn chế, những công trình của đồng chí Hà Huy Tập vẫn để lại nhiều bài học kinh nghiệm có giá trị về công tác xây dựng Đảng, công tác cán bộ và mối quan hệ giữa Đảng với quần chúng. Tác phẩm về lịch sử phong trào cộng sản Đông Dương tuy còn là sơ thảo nhưng đã để lại nhiều bài học quý báu về lý luận xây dựng Đảng và thực tiễn hoạt động cách mạng. Những giá trị mà đồng chí Hà Huy Tập để lại không những thuộc về lịch sử, mà còn có ý nghĩa đối với hiện tại. Đó là bài học về bản lĩnh chính trị, về sự kiên định với lý tưởng cách mạng, cũng như phương pháp tư duy gắn lý luận với thực tiễn.
Trong bối cảnh hôm nay, việc lan tỏa những giá trị ấy đặt ra yêu cầu về cách tiếp cận phù hợp. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đình Phong, bên cạnh nghiên cứu học thuật, các hình thức nghệ thuật đóng vai trò quan trọng trong việc đưa hình ảnh các lãnh tụ đến gần hơn với công chúng. Nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, sử dụng hình tượng sinh động để phản ánh hiện thực và truyền đạt tư tưởng, tình cảm. Các loại hình như văn học, âm nhạc, hội họa, điêu khắc hay điện ảnh đều có khả năng tạo ra sức lan tỏa rộng rãi. Những hình tượng nghệ thuật giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, tiếp cận lịch sử một cách trực quan và giàu cảm xúc hơn.
Riêng với điêu khắc, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đình Phong cho rằng, đây là loại hình có những đặc điểm riêng, khi thể hiện nhân vật trong không gian ba chiều bằng các chất liệu cụ thể như đất, đá, gỗ hay kim loại. Điều này tạo nên khả năng tái hiện chân dung một cách trực tiếp, góp phần làm rõ diện mạo và thần thái của nhân vật. “Việc thông qua nghệ thuật điêu khắc để tái hiện chân dung và chuyển tải tư tưởng của đồng chí Hà Huy Tập là một sáng tạo, thể hiện sự tâm huyết và đóng góp của người nghệ sĩ”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đình Phong đánh giá.
Trong cách tiếp cận này, sự kết hợp giữa nghiên cứu học thuật và sáng tạo nghệ thuật được xem là một hướng đi cần thiết. Mỗi phương thức có những thế mạnh riêng, nhưng khi kết hợp sẽ tạo nên hiệu quả lan tỏa sâu rộng hơn.
Cũng theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đình Phong, hướng đi này cần tiếp tục được phát huy, với sự đầu tư bài bản và phù hợp với từng điều kiện cụ thể, nhằm đưa hình ảnh và tư tưởng của các lãnh tụ, trong đó có Hà Huy Tập, đến gần hơn với đời sống hôm nay.
Những nỗ lực sáng tạo trong nghệ thuật cùng với chiều sâu của nghiên cứu học thuật đang góp phần làm rõ hơn hình ảnh các lãnh tụ cách mạng Việt Nam cùng nhiều nhà lãnh đạo tiêu biểu của Đảng qua các thời kỳ, trong đó có đồng chí Hà Huy Tập. Mỗi cách tiếp cận đem lại một sắc thái riêng, khi kết hợp đã tạo nên sự lan tỏa sâu rộng, giúp lịch sử trở nên gần gũi, sống động hơn trong đời sống đương đại. Giá trị tư tưởng, tinh thần cống hiến và bản lĩnh của các thế hệ đi trước vì thế tiếp tục được khơi dậy, bồi đắp niềm tin, ý chí và trách nhiệm của các thế hệ hôm nay trên hành trình phát triển đất nước.
Cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập (1906-1941) là nhà lãnh đạo kiên trung, tài năng của Đảng Cộng sản Đông Dương, người có công lớn khôi phục hệ thống tổ chức Đảng giai đoạn 1936-1938. Ông là nhà lý luận xuất sắc, hiến dâng trọn đời cho cách mạng, bị thực dân Pháp xử bắn năm 1941 tại Hóc Môn.
