Tuy nhiên, khi cuộc cách mạng khoa học-kỹ thuật về giống lúa diễn ra mạnh mẽ, những giống lúa bản địa này dần bị loại khỏi cơ cấu sản xuất do không còn phù hợp với yêu cầu về năng suất và tính đồng đều.
Trong bối cảnh đó, hành trình nghiên cứu và lai tạo giống lúa thơm mang tên ST25 bắt đầu từ một tâm thế rất giản dị. Nhóm nghiên cứu do Kỹ sư Hồ Quang Cua cùng các cộng sự thành lập ban đầu chỉ xem đây là một công việc “làm cho vui”, chưa đặt nhiều kỳ vọng. Thế nhưng, càng đi sâu vào nghiên cứu, nhóm càng nhận ra rằng để tạo ra một giống lúa có thể đứng vững trên thị trường, mọi công đoạn phải được chuẩn hóa bài bản.
Theo ông Cua, giống lúa mới không chỉ cần thơm ngon mà còn phải được cải tiến về thời gian sinh trưởng, có khả năng rút ngắn chu kỳ canh tác, không bị ảnh hưởng bởi quang kỳ, qua đó có thể trồng quanh năm, cho năng suất cao và ổn định. Chính yêu cầu khắt khe này đã buộc nhóm nghiên cứu phải thay đổi tư duy, từ nghiên cứu tự phát sang nghiên cứu khoa học có hệ thống.
Sự ủng hộ của lãnh đạo địa phương, sự mạnh dạn ứng dụng tiến bộ kỹ thuật của nông dân cùng với nhu cầu ngày càng tăng đối với gạo thơm trong nước đã tạo thêm động lực để Kỹ sư Hồ Quang Cua và cộng sự tiếp tục theo đuổi con đường lai tạo giống lúa ST25.
Từ năm 1980, kỹ sư Hồ Quang Cua bắt đầu sưu tập các giống lúa thơm trong nước và nước ngoài để trồng thử nghiệm. Đến cuối những năm 1990, khi phân tích phẩm chất giống lúa ST3 trong khuôn khổ một đề tài khoa học do ông chủ trì tại Sở Khoa học và Công nghệ Sóc Trăng (cũ), ông nhận thấy ST3 có nhiều đặc điểm tiệm cận với gạo Khao Dak Mali của Thái Lan, từ chỉ số hình học, các đặc tính lý, hóa cho đến phẩm chất cơm.
Năm 2001 đánh dấu một cột mốc quan trọng, khi ST3 đạt được những thành công bước đầu. Cũng trong thời điểm này, ông Cua xác định được giống gốc của ST3 là VDD20, một giống lúa hạt ngắn được lai xa giữa lúa thơm với hai giống lúa thơm bản địa hạt ngắn của Đài Loan (Trung Quốc). Trên nền tảng đó, nhóm nghiên cứu tiếp tục tổ chức lai tạo giữa lúa thơm ở Đồng bằng sông Cửu Long với giống lúa Tám Tiến Vua của miền bắc. Quá trình lai tạo kéo dài hai năm, tiếp đó là hơn 5 năm chọn lọc và thuần hóa qua 11 vụ sản xuất. Đến năm 2018, giống lúa ST25 chính thức được gửi đi khảo nghiệm quốc gia và hoàn tất các thủ tục cần thiết.
Nhờ quy trình chọn tạo công phu, gạo ST25 sở hữu những phẩm chất rất riêng. Kỹ sư Hồ Quang Cua khẳng định, ST25 hoàn toàn khác biệt so với các loại gạo khác trên thị trường. Hạt gạo chỉ đạt độ đậm đà, giàu khoáng chất khi được trồng ở các vùng ven biển, nơi có điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu đặc thù.
Ở góc độ khoa học, ông Cua đánh giá ST25 hội tụ đầy đủ các yếu tố quyết định chất lượng hạt gạo, từ cấu trúc hạt, mùi thơm đến cảm quan vị giác của người tiêu dùng. Ông kể lại: “Cách đây 5 năm, một tiến sĩ về di truyền của Thái Lan từng hỏi tôi “Vì sao các ông lại thắng chúng tôi?”. Tôi giải thích rằng, yếu tố làm nên sự khác biệt của ST25 là hoàn toàn mới, không giống với bất kỳ loại gạo nổi tiếng nào trên thế giới từng đoạt giải”.
Một ưu điểm nổi bật khác của ST25 là tổ hợp lai rất phức tạp, giúp nhóm nghiên cứu chọn lọc được nhiều dòng có khả năng thích nghi cao. Nhờ đó, giống lúa này có thể trồng từ nam ra bắc, từ vùng ven biển, đồng bằng cho đến cả khu vực cao nguyên. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, lúa ST25 đang phát huy vai trò quan trọng tại các vùng lúa–tôm. Tại những khu vực bị xâm nhập mặn, nơi nông dân nuôi tôm sú, chỉ cần có đủ lượng nước ngọt trong mùa mưa khoảng 90 ngày là có thể trồng được lúa ST25. Mô hình này không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn góp phần thay đổi nhận thức của nông dân về thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính.
Theo ông Cua, nếu trồng ST25 ở vùng lúa–tôm, hiệu quả giảm phát thải cao hơn nhiều so với vùng chuyên canh lúa. Sau mỗi vụ tôm, ruộng được rút khô để rửa mặn và hứng nước mưa, quá trình này giúp giảm đáng kể lượng khí thải. Bên cạnh đó, để phục vụ cơ giới hóa, ruộng phải rút khô nhiều lần, qua đó giảm chi phí sản xuất và tăng hiệu quả kinh tế. Về năng suất, lúa tươi ST25 tại vùng lúa–tôm đạt trung bình gần 7 tấn/ha, thuộc nhóm cao nhất hiện nay. Giá lúa ST25 cũng cao hơn khoảng 3.000 đồng/kg so với các giống lúa khác tại địa phương, mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho nông dân.
Tại Lễ trao giải “Gạo ngon nhất thế giới năm 2025”, ông Jeremy Zwinger, Chủ tịch tổ chức The Rice Trader, cho biết lý do ông trực tiếp sang Việt Nam và trao cúp cho Kỹ sư Hồ Quang Cua xuất phát từ sự tôn trọng đối với ngành lúa gạo Việt Nam và những đóng góp của cá nhân ông Cua. Giải thưởng là sự ghi nhận nỗ lực bền bỉ của đội ngũ nghiên cứu giống lúa ST, đã ba lần giành giải nhất tại cuộc thi này. Ông Jeremy Zwinger nhấn mạnh: “Tôi bay thẳng từ Mỹ đến Việt Nam và di chuyển ngay về thành phố Cần Thơ để tham dự buổi trao cúp, đây là cách chúng tôi thể hiện sự tôn trọng và tri ân đối với những thành tựu mà Kỹ sư Hồ Quang Cua đã đóng góp cho ngành lúa gạo Việt Nam”.
Theo Chủ tịch The Rice Trader, cuộc thi năm 2025 diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh đặc biệt gay gắt, khi hầu hết các quốc gia trồng lúa đều gửi mẫu dự thi. Ban Giám khảo đánh giá khắt khe trên nhiều tiêu chí như màu sắc, độ dẻo, mùi thơm và hương vị sau khi nấu. Việc Việt Nam và Campuchia cùng giành giải nhất cho thấy mức độ cạnh tranh rất cao của giải thưởng. Riêng gạo ST25 được ông ví như “vàng trắng” của Việt Nam.
Ở góc độ thị trường, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam Đỗ Hà Nam cho biết ST25 đã có vị thế vững chắc. Vụ đông xuân 2025–2026, diện tích gieo trồng các giống lúa ST đạt gần 200.000 ha, tăng hơn 60% so với cùng kỳ. Hơn 70% sản lượng gạo ST25 hiện được xuất khẩu sang các thị trường lớn như Mỹ, châu Âu, Australia, Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á. Theo ông Nam, việc ST25 được vinh danh là kết quả của quá trình chọn tạo giống bài bản, kiểm soát chất lượng nghiêm túc và tư duy làm nông nghiệp có trách nhiệm với thị trường toàn cầu. Ông nhấn mạnh, ST25 không chỉ là một giống lúa đoạt giải mà còn là tài sản quốc gia, cần được bảo vệ, tổ chức sản xuất đúng chuẩn và định vị thương hiệu bền vững trên thị trường quốc tế.
