Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về chuẩn bị năm học 2026-2027 và triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, cho thấy một cách tiếp cận toàn diện, bao quát nhưng rất cụ thể. Từ trường lớp, giáo viên, sách giáo khoa, học phí, dạy thêm học thêm, bạo lực học đường đến giáo dục nghề nghiệp, đại học, chuyển đổi số, dữ liệu và công bằng giáo dục, nhiều điểm nghẽn được chỉ ra thẳng thắn. Đáng chú ý hơn, giáo dục được đặt thành nhiệm vụ chính trị trọng tâm của cấp ủy, chính quyền, bí thư cấp ủy, chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp. Điều đó đồng nghĩa, lĩnh vực vô cùng quan trọng này không còn “khoán trắng” cho ngành giáo dục.
Trong khuôn khổ một bài trao đổi ngắn, tôi chỉ xin nhìn từ hai khía cạnh: chuyển từ quản lý nặng thủ tục sang quản trị phát triển dựa trên dữ liệu; và xây dựng môi trường học thuật khai phóng. Hai vấn đề tưởng khác nhau, nhưng thực chất cùng hướng đến một mục tiêu: phát triển con người Việt Nam có năng lực sáng tạo, tư duy độc lập, trách nhiệm xã hội và bản lĩnh hội nhập.
Giáo dục lâu nay bị đè nặng bởi hồ sơ, quy trình, báo cáo và kiểm tra hình thức. Khi kỷ cương bị quy thành giấy tờ, giáo viên xa dần chuyên môn, hiệu trưởng lo đối phó thủ tục hơn là dẫn dắt chất lượng, học sinh học nhiều nhưng chưa chắc được nghĩ sâu. Chuyển sang quản trị phát triển là điều hành bằng dữ liệu thật, mục tiêu rõ và trách nhiệm cụ thể. Chỉ khi quyết định dựa trên dữ liệu đúng, đủ, cập nhật và dùng chung, việc phân bổ nguồn lực, quy hoạch trường lớp, phát triển giáo dục nghề nghiệp và hỗ trợ vùng khó khăn mới bớt cảm tính, bớt phong trào, bớt xin - cho.
Dữ liệu chỉ có giá trị khi phục vụ một mô hình quản trị minh bạch, có trách nhiệm và hướng tới hiệu quả thực chất. Quản trị bằng dữ liệu không chỉ là chuyện kỹ thuật, mà giúp quyết định giáo dục có căn cứ hơn, thực chất là cơ chế ra quyết định hết sức dân chủ, lắng nghe được nhiều tiếng nói hợp lý hơn và giảm dần cách điều hành cảm tính. Trên nền tảng ấy, nhà trường cần một môi trường học thuật khai phóng để nuôi dưỡng con người dám nghĩ, biết lắng nghe, biết phản biện và chịu trách nhiệm. Khai phóng không phải buông lỏng kỷ luật, xa rời bản sắc dân tộc hay tự do phát ngôn vượt khỏi giới hạn pháp lý và chuẩn mực đạo đức. Khai phóng là tôn trọng chuyên môn của nhà giáo, khuyến khích học sinh, sinh viên đặt câu hỏi, tranh luận, kiểm chứng, hợp tác và trưởng thành trong trách nhiệm.
Quản trị phát triển giúp nhà trường bớt hành chính hóa; môi trường học thuật khai phóng giúp trí tuệ và nhân cách được nuôi dưỡng. Hai yêu cầu ấy cùng hướng đến một đích: hình thành những con người có bản lĩnh hội nhập mà không mất gốc Việt Nam, giỏi công nghệ mà không nghèo nhân văn, biết tư duy độc lập nhưng không vô trách nhiệm, biết cạnh tranh nhưng vẫn sống tử tế với cộng đồng.
Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho thấy rõ tinh thần ấy: Giáo dục phải được nhìn bằng tư duy phát triển, không thể tiếp tục bị bó trong lối quản lý hành chính cũ. Đột phá giáo dục bắt đầu từ đột phá tư duy: không thể giải phóng tiềm năng con người bằng lối quản lý cũ.
