Cuốn sách “Văn hóa là gì?” là một trong những công trình sớm và nghiêm cẩn nhằm đặt nền móng lý luận cho việc nhận thức về văn hóa trong bối cảnh học thuật Việt Nam giữa thế kỷ XX. Sách được xuất bản lần đầu năm 1948.
Cuốn sách gồm 3 chương: "Ý nghĩa chữ văn hóa", "Lai lịch của văn hóa" và "Bàn lại về quan niệm văn hóa". Tác giả Đào Duy Anh không tiếp cận văn hóa theo lối định nghĩa giản lược hay cảm tính mà bắt đầu từ những phác thảo mang tính đại cương nhưng giàu tính gợi mở. Với việc đặt ra hàng loạt câu như: Văn hóa là gì? Văn hóa hình thành từ đâu?... Ông từng bước kiến giải văn hóa như một chỉnh thể rộng lớn, gắn chặt với toàn bộ đời sống sinh hoạt của con người.
Đặc biệt, cuốn sách cũng đặt văn hóa trong tiến trình phát triển của nhân loại: từ buổi đầu con người vật lộn với tự nhiên để sinh tồn, đến khi văn hóa trở thành công cụ và cũng là sản phẩm của những quan hệ xã hội ngày càng phức tạp. Với cách tiếp cận này, văn hóa hiện lên không còn là một khái niệm trừu tượng hay đặc quyền của bất kỳ tầng lớp nào, mà là kết tinh chung của lao động, của xung đột và của khát vọng giải phóng con người khỏi những ràng buộc cả về vật chất lẫn tinh thần.
Sau hơn nửa thế kỷ, “Văn hóa là gì?” vẫn giữ nguyên giá trị như một văn bản nền tảng, không chỉ giúp độc giả tiếp cận lại những suy tư ban đầu về văn hóa trong học thuật Việt Nam, mà còn gợi mở nhiều cách nhìn sâu sắc đối với những vấn đề văn hóa trong bối cảnh đương đại.
Cuốn sách “Nguồn gốc dân tộc Việt Nam” được xem là một trong những công trình tiên phong của sử học Việt Nam hiện đại khi đặt vấn đề cội nguồn dân tộc trong một khung tiếp cận liên ngành, kết hợp nhuần nhuyễn giữa cổ sử, khảo cổ học, dân tộc học và nhân chủng học.
Vượt ra khỏi lối khảo cứu quen thuộc, tác giả Đào Duy Anh chủ động đối thoại với các thành tựu khoa học đang phát triển mạnh mẽ trên thế giới nửa đầu thế kỷ XX. Chính cách tiếp cận này đã giúp ông từng bước soi sáng vấn đề nguồn gốc người Việt bằng những luận cứ có cơ sở khoa học, mở ra một hướng nghiên cứu mới mẻ và giàu tính thuyết phục trong bối cảnh học thuật Việt Nam đương thời.
Toàn bộ nội dung cuốn sách vận hành theo một trục lập luận mang tính tiến hóa lịch sử rõ nét, từ việc khảo sát các truyền thuyết khởi nguyên như huyền thoại Thần Nông, Kinh Dương Vương đến việc phân tích các nhóm Việt cổ trong không gian rộng lớn của lưu vực Trường Giang. Trên nền tảng đó, tác giả từng bước đặt người Việt vào bức tranh chung của các tộc người phương Nam cổ đại, thông qua việc khảo cứu các khái niệm và cộng đồng như Giao Chỉ, Việt Thường, Ư Việt (Vu Việt), Bách Việt và Lạc Việt. Đây không chỉ là hành trình truy tìm nguồn gốc, mà còn là quá trình tái hiện sự vận động, giao thoa và phân hóa của các nhóm cư dân trong lịch sử khu vực.
Một trong những đóng góp nổi bật của công trình này là cách tác giả tiếp cận các vấn đề cốt lõi như di cư, tiếp xúc văn hóa, tổ chức xã hội, sự phát triển của nông nghiệp trong xã hội thị tộc, cũng như trình độ kỹ thuật của các cộng đồng Việt cổ. Qua đó, ông lý giải sự hình thành từng bước của một cộng đồng người mang bản sắc riêng, tiền đề cho sự ra đời của dân tộc Việt Nam.
Giáo sư Đào Duy Anh (1904-1988) là học giả lớn có rất nhiều nghiên cứu đóng góp và cống hiến trong lĩnh vực: khoa học xã hội-nhân văn, ngôn ngữ, văn hóa, sử học, dân tộc học, xã hội học, địa lý học lịch sử, văn bản học,... Ngoài ra, ông còn có nhiều đóng góp rất to lớn trong lĩnh vực dịch thuật, hiệu đính, chú giải các tác phẩm cổ sử Việt Nam. Năm 2000, ông được Đảng và Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh.
