Lễ mừng lúa mới không chỉ bày tỏ lòng tri ân đất trời, tạ ơn thần linh mà còn kết nối cộng đồng, là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hóa Tây Nguyên trong dòng chảy thời đại.
Sợi dây tâm linh gắn kết con người-thiên nhiên-thần linh
Lễ mừng lúa mới, hay còn gọi là Lễ ăn cơm mới, là một nghi lễ truyền thống lâu đời của người Gia Rai, được tổ chức vào khoảng thời gian từ tháng 10 đến tháng 12 dương lịch hằng năm, sau khi mùa lúa đã được thu hoạch, những bông lúa chín vàng được đưa về đầy kho lúa.
Theo quan niệm của người Gia Rai, lễ cúng trước là tạ ơn, thể hiện lòng biết ơn trời đất đã cho bà con mùa lúa no đủ, sau là sự quây quần, sum tụ của các gia đình, thể hiện tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
Lễ hội được tổ chức trang trọng tại không gian rộng lớn trước nhà rông, nơi linh thiêng được xem là trái tim cộng đồng. Sau khi già làng và các dòng họ trong làng thống nhất, người dân tập trung từ sáng sớm để chuẩn bị. Họ dựng cây nêu ở giữa sân, bày biện lễ vật truyền thống như cơm lam dẻo, thịt nướng, ché rượu cần, bó lúa mới... Những gia đình có điều kiện còn dâng heo, gà để hiến tế thần linh.
Giây phút thiêng liêng nhất là lúc già làng dâng lễ, dõng dạc lời khấn vái: “Ô Yàng, hôm nay tôi mang heo to, gà to đến đây, kính mời các Yàng về đây thụ lễ, xin bảo vệ và ban bình an cho bà con dân làng, cầu cho tai qua nạn khỏi, làm ăn phát đạt...”. Đó là ngôn ngữ của tín ngưỡng dân gian, là tiếng nói tâm linh nhắn gửi niềm tin và hy vọng.
Già làng Kpuih Ôh ở làng Ghè, xã Ia Dơk, tỉnh Gia Lai - người đã gắn bó hàng chục năm với các lễ hội truyền thống tâm sự: “Mỗi khi cúng, tôi như nói thay tiếng lòng của bà con dân làng. Không chỉ là tạ ơn, lễ hội còn là sự sum vầy, là ngày vui không thể thiếu của cộng đồng”.
Sau phần chính lễ, già làng còn báo cáo với thần linh về những việc làng, những tích cực trong lao động sản xuất, đồng thời thành kính nguyện ước cho vụ mùa năm sau tiếp tục thuận lợi.
Giữ lửa truyền thống giữa dòng chảy hiện đại
Không dừng lại ở một nghi lễ tạ ơn đơn thuần, Lễ mừng lúa mới còn mang đậm dấu ấn gắn kết cộng đồng. Sau phần lễ, là phần hội sôi nổi với âm vang cồng chiêng, điệu xoang, bài dân ca, tiếng cười rộn ràng khắp buôn làng.
Chị Rah Lan H’Tiết - một phụ nữ Gia Rai trẻ ở xã Ia Dơk, lần đầu được tham gia trọn vẹn lễ mừng lúa mới, chia sẻ: “Tôi thấy rất vui vì được biết thêm về nét đẹp văn hóa độc đáo của dân tộc mình. Qua lễ hội, thấy mọi người gắn kết, thêm yêu cái gốc của dân tộc mình”.
Không khí ấy là minh chứng cho một cộng đồng vẫn đang gìn giữ hồn cốt văn hóa qua từng thế hệ.
Em Siu Điệp - người cùng làng phấn khởi cho biết: “Chúng em rất tự hào khi được tham gia điệu xoang, được tìm hiểu và gìn giữ nét đẹp truyền thống ông bà để lại. Mong sao năm nào cũng được tổ chức như thế này”.
Dù vậy, như một quy luật tất yếu, các lễ hội truyền thống cũng đang chịu nhiều tác động từ đời sống hiện đại. Nhiều nơi đã không còn tổ chức Lễ mừng lúa mới theo cách đầy đủ như xưa. Một phần vì lớp trẻ đi học, đi làm xa quê, phần khác do thay đổi phương thức canh tác, từ trồng lúa rẫy truyền thống sang trồng lúa nước 2 đến 3 vụ mỗi năm, khiến cho nghi lễ gắn với mùa vụ trở nên ít phổ biến.
Ông Ksor Thất (xã Ia Tul) chia sẻ: “Ngày xưa hầu như gia đình nào trồng lúa rẫy cũng tổ chức lễ mừng lúa mới. Từ cúng ở rẫy, đưa hồn lúa về kho, cúng mở cửa kho đến mở tiệc ăn mừng, đều là nghi thức quan trọng, thể hiện lòng thành kính và cộng đồng. Ngày nay, bà con chủ yếu trồng lúa nước nên lễ theo hình thức cổ truyền không còn nhiều. Nhưng gia đình còn trồng lúa 6 tháng (lúa rẫy) vẫn giữ được nghi lễ này”.
Dẫu không còn phổ biến như xưa, nhưng ý nghĩa của lễ hội vẫn nguyên vẹn, đó là sự tri ân lao động, là nét văn hóa bản địa quý báu cần được bảo tồn.
Già làng Siu Yon, người uy tín ở làng Ó, xã Ia Pia cho rằng: “Lễ hội là sợi dây kết nối cộng đồng, nơi con cháu học được tinh thần sẻ chia, đoàn kết. Đây là cơ hội để truyền dạy những giá trị tinh thần, phong tục tập quán, kỹ năng sản xuất nông nghiệp, phương cách sinh hoạt, để cuộc sống tiếp tục được vun đắp từ căn cốt văn hóa”.
Trong những năm qua, các cấp ủy, chính quyền địa phương tỉnh Gia Lai đã có nhiều nỗ lực trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc. Sự đồng hành của chính quyền, sự vào cuộc của các tổ chức, sự hưởng ứng của người dân chính là yếu tố quan trọng để những giá trị văn hóa sống còn như Lễ mừng lúa mới tiếp tục được bảo tồn và phát huy trong tương lai.
