Phập phồng trước sóng dữ
Bờ biển Đông của tỉnh Cà Mau dài hơn 210 km. Gần một nửa trong số đó đang oằn mình vì sạt lở nghiêm trọng. Sóng dữ gặm nhấm từng tấc đất canh tác. Những vuông tôm, những căn nhà lần lượt bị cuốn trôi. Nhiều hộ dân buộc phải rời bỏ nơi sinh sống truyền thống của mình. Họ đành lùi sâu vào đất liền, hoặc lay lắt bám trụ lại trong nỗi lo âu thường trực.
Bà Trần Thị Cương, ở ấp Chợ Thủ B (xã Tân Ân) nằm trong tình cảnh như thế. Trong mười năm qua, gia đình bà đã hai lần dỡ nhà vì đất bị biển nuốt chửng. Đưa mắt nhìn con sóng bạc đầu chỉ còn cách thềm nhà hơn 100 mét, bà Cương buông giọng ngậm ngùi: “Gia tài từng có gần 6 ha đất nuôi tôm nhưng đã bị sóng dữ gây sạt lở, chỉ còn mỗi cái nền nhà. Tới đây mà sạt lở nữa chắc bỏ xứ đi luôn chứ không biết ở đâu”.
Cùng chung cảnh ngộ rớt nước mắt là ông Nguyễn Văn Tẻo, hàng xóm của bà Cương. Ông từng sở hữu 3 ha đất nuôi tôm. Giờ đây, tất cả chỉ còn lại một căn chòi tạm bợ chênh vênh sát mép biển. Ký ức về mùa gió chướng năm 2024 vẫn là một cơn ác mộng. Nước biển bất ngờ dâng cao hơn 2 mét, lạnh lùng cuốn phăng đi mọi thứ. Không còn đất sản xuất, mất đi nghề nghiệp, cả gia đình ông đành bám víu vào bãi bồi, lênh đênh mò cua bắt ốc đắp đổi qua ngày.
Ánh mắt hướng về phía biển xa mờ, ông Tẻo bùi ngùi thổ lộ: “Đêm nào nằm ngủ, tôi cũng phải để sẵn áo phao kế bên giường. Cứ nơm nớp sợ sóng ập vào bất ngờ không kịp trở tay...”.
Khu vực cửa biển Bồ Đề, nơi gia đình ông Tẻo và bà Cương sinh sống, từng là một xóm chài trù phú với hàng chục hộ dân. Mỗi mái nhà đều gắn liền với vuông tôm xanh mướt màu cây rừng, và chiếc xuồng nhỏ chờ ra khơi. Giờ đây, vô số ngôi nhà và những mảnh đất đã nằm lại dưới lòng biển sâu. Đa phần xóm giềng đã dắt díu nhau bỏ đi. Số ít ỏi ở lại chỉ vì đã cùng đường, chẳng còn chốn dung thân…!
Cách đó không xa, ông Nguyễn Văn Khánh được xem là trường hợp may mắn nhất khi vẫn còn giữ được 5 ha vuông tôm. Thế nhưng, cơ ngơi ấy hiện cũng nằm kề bên miệng hà bá sạt lở. Chỉ tay về phía con nước đục ngầu, ông Khánh không giấu nổi âu lo: “Cách đây vài năm, nhà chị gái tôi ở đây cũng bị sóng đánh sập, mất trắng 3 ha đất. Giờ vuông tôm nhà tôi cũng đã sát biển rồi, chắc không bao lâu nữa sẽ cùng chung số phận”.
Giăng kè chắn sóng, níu rễ giữ làng
Số liệu thống kê đằng sau những mảnh đời vừa nêu là một thực tế vô cùng khốc liệt. Sau hợp nhất tỉnh, đường bờ biển Cà Mau dài hơn 310 km, đứng thứ hai cả nước chỉ sau Khánh Hòa. Thế nhưng, hơn 200 km trong số đó đang bị sạt lở bủa vây ở các cấp độ khác nhau. Trong đó, mức độ cực kỳ nguy hiểm đã chạm mốc hơn 80 km. Trong số đó có khoảng 61 km bên bờ biển Đông và 22 km bên bờ biển Tây.
Ông Nguyễn Thanh Tùng, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh Cà Mau xót xa cho biết, chỉ tính từ năm 1990 đến 2023, tỉnh đã mất đi hơn 8.800 ha đất và những cánh rừng phòng hộ. Trung bình mỗi năm, biển nuốt chửng hơn 25 ha. Đặc biệt, khu vực bờ biển Đông đang là “điểm nóng” vì chưa có hệ thống đê biển bảo vệ. “Nếu chỉ tính riêng từ năm 2011 đến cuối năm 2025, tình trạng sạt lở đã làm mất khoảng 6.250 ha đất và rừng phòng hộ. Không ít hộ dân trắng tay toàn bộ tài sản. Không còn đất sản xuất, họ buộc phải rời bỏ quê hương đi tìm kế sinh nhai”, ông Tùng nêu thực trạng tàn khốc.
Trước thực trạng khốc liệt đó, những năm qua, tỉnh Cà Mau đã quyết liệt hành động. Tỉnh đã huy động nhiều nguồn vốn từ Trung ương, địa phương và cả nguồn vốn vay quốc tế để xây dựng các công trình phòng chống sạt lở. Nhờ đó mà đến cuối năm 2025, hơn 111 km kè chống sạt lở ven biển kiên cố đã được hoàn thành, với tổng kinh phí thực hiện hơn 4.848 tỷ đồng.
Những bức tường thành chắn sóng đã hoàn thành bước đầu phát huy hiệu quả rõ rệt. Chúng không chỉ giúp làm giảm sóng, hạn chế sạt lở mà còn tạo bồi, khôi phục được gần 1.000 ha rừng phòng hộ tại vùng ven biển Cà Mau. Nhiều khu dân cư ven biển cũng được bố trí, sắp xếp lại, giúp người dân an tâm ổn định cuộc sống. Tuy nhiên, ông Nguyễn Thanh Tùng trăn trở, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là nguồn lực. Nhiều điểm sạt lở nguy hiểm vẫn chưa được xử lý kịp thời do thiếu vốn.
Để ứng phó triệt để, Cà Mau đang rốt ráo phối hợp cùng các đơn vị liên quan để triển khai nhiều dự án trọng điểm. Ưu tiên hàng đầu là tuyến Đê biển Tây từ Cái Đôi Vàm đến Kênh Năm dài 19 km. Dự án này sử dụng vốn vay của Cơ quan Phát triển Pháp. Cùng với đó là các đoạn kè chống sạt lở xung yếu vắt qua cửa biển Sông Đốc đến Bảy Háp. Tỉnh cũng đầu tư tuyến kè dài 7 km tại các cửa biển Lung Ranh, Khánh Hội, Khánh Hải; kè G6 tại Rạch Cóc-Gành Hào dài 3 km; đoạn giữa Vĩnh Trạch Đông-Nhà Mát dài 4 km; và tuyến kè Gành Hào dài 2 km.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử, cho biết giải pháp căn cơ nhất hiện nay là phải hoàn thiện toàn bộ hệ thống đê, kè ven biển. Trọng tâm là tuyến đê biển Đông dài 138km từ kênh 5 Rạch Chèo đến cửa Gành Hào và 22km kè còn lại ven biển Tây. Các công trình này sẽ được kết hợp làm đường giao thông trên đê để tạo động lực phát triển kinh tế vùng.
Song song với giải pháp công trình, Cà Mau đặc biệt chú trọng các giải pháp “phi công trình” bằng cách vận động trồng cây mắm, cây đước bản địa để khôi phục rừng ngập mặn. Công tác tuyên truyền nâng cao ý thức bảo vệ rừng và đất ven biển trong cộng đồng cũng được đẩy mạnh.
“Chúng tôi hiểu rõ, phòng chống sạt lở ven biển là nhiệm vụ nặng nề, đòi hỏi nguồn lực rất lớn nhưng nếu không làm, đất đai thiêng liêng của Tổ quốc sẽ tiếp tục mất đi từng ngày”, ông Lê Văn Sử khẳng định mạnh mẽ.
Giữ đất, giữ rừng, giữ người chính là giữ lấy vùng đất địa đầu cực Nam của đất nước. Ở đó, cuộc chiến với sạt lở chắc chắn còn dài và đầy gian nan. Không thể buông xuôi và cần quyết tâm nhiều hơn, bởi phía sau những con sóng bạc đầu kia là sự sinh tồn của dân làng, là hạ tầng, sinh kế, là an ninh quốc phòng và sự toàn vẹn lãnh thổ.
