Giám đốc... hát xẩm

Là một cô gái trẻ trung, xinh đẹp bỗng nhiên Mai Tuyết Hoa đi... hát xẩm. Ngày ấy, trong quan niệm của nhiều người, hát xẩm là thứ hồi ức về những người lang thang, vừa hát, vừa xin tiền. Không ít người phản đối Tuyết Hoa. Nhưng vượt qua định kiến, cùng với sự giúp đỡ của các bậc thầy, Mai Tuyết Hoa trở thành giọng ca số một của điệu xẩm tàu điện. Hiện nay, chị đang là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn phát huy âm nhạc truyền thống.
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, người có nhiều đóng góp tích cực vào khôi phục xẩm Hà Thành.
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, người có nhiều đóng góp tích cực vào khôi phục xẩm Hà Thành.

Năm 2005, Ðoàn Hà Nội bất ngờ tham dự Liên hoan Tiếng hát dân ca toàn quốc tổ chức tại Ðồng Nai bằng điệu xẩm tàu điện. Khán phòng hôm đó lặng đi vì không ai ngờ, xẩm lại... sang trọng và nền nã đến thế. Khi trình diễn tại Liên hoan, Mai Tuyết Hoa tròn 30 tuổi. Nhiều người cứ thắc mắc tại sao xẩm lại có người hát trẻ và đẹp thế. Tác phẩm chị trình bày hôm đó là bài "Trăng sáng vườn chè", một thi phẩm của Nguyễn Bính được các nghệ nhân hát xẩm "chế" thành một bài xẩm tàu điện. Từ đó, Tuyết Hoa thường được mọi người gọi là "cô xẩm trẻ".

Sinh ra ngay tại khu "chợ trời" Hòa Bình, từ bé, Tuyết Hoa đã chứng kiến cảnh những người mù dắt díu nhau tay gậy, tay ống bơ hát xin tiền. Bởi thế, trong suy nghĩ của Tuyết Hoa, hát xẩm là ủ ê, não ruột. Khi vào học Trường Trung học Nghệ thuật Hà Nội (Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội hiện nay), theo lời khuyên của bố, Mai Tuyết Hoa chọn học đàn nhị. Học xong cao đẳng, Tuyết Hoa thi tiếp vào Nhạc viện Hà Nội, Khoa Nhạc cụ truyền thống. Nhưng ngay cả khi đã gắn bó với âm nhạc truyền thống cả chục năm, Tuyết Hoa vẫn cứ tưởng, xẩm là... "tay gậy, tay ống bơ". Phải đến khi về Viện Nghiên cứu Âm nhạc Việt Nam, Tuyết Hoa mới nhận ra mình đã nhầm. Tại đây, Mai Tuyết Hoa tiếp xúc với những tài liệu nghiên cứu về xẩm, cả những tư liệu viết, băng ghi âm những bài hát của các nghệ nhân xẩm thời trước. Tuy là một loại hình âm nhạc dân dã, nhưng xẩm có giá trị về nghệ thuật rất riêng. Người xưa kiếm tiền bằng hát xẩm, có hẳn những phường hát chuyên nghiệp. Xẩm có tám làn điệu chính và có tới hơn 400 bài hát. Rất nhiều trong số đó được "phổ nhạc" từ những bài thơ hay. Mai Tuyết Hoa không ngờ xẩm lại là một kho tàng nhiều điều thú vị đến thế. Lúc ấy nói đến xẩm mọi người gần như lãng quên rồi. Tuyết Hoa đã tự hỏi: Phải làm gì đó để mọi người hiểu xẩm, nghe xẩm.

Một nhạc cụ không thể thiếu trong hát xẩm là nhị. Như một sự sắp đặt, Tuyết Hoa sử dụng đàn nhị khá nhuần nhuyễn. Rất nhiều người đã cảm thấy "khó hiểu" khi một cô gái trẻ, xinh đẹp bỗng nhiên bỏ thời gian đi... học hát xẩm. Nhưng vượt qua định kiến, Tuyết Hoa miệt mài tìm những bài xẩm cổ, tìm những nghệ nhân xẩm để học hát, với sự giúp đỡ nhiệt tình của những người đi trước như nghệ nhân Hà Thị Cầu, nhạc sĩ Thao Giang, NSND Xuân Hoạch...

Nhạc sĩ Thao Giang, người dành 20 năm nghiên cứu về hát xẩm cho biết, xẩm có nhiều điệu khác nhau, trong đó xẩm tàu điện là đặc sản của Thủ đô. Sở dĩ, Hà Nội "độc chiếm" xẩm tàu điện là vì xẩm phát triển mạnh hồi thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20. Những nghệ nhân xẩm thường chọn chỗ đông người để "mua vui cho đời". Những bến tàu điện, trên xe điện là địa điểm lý tưởng cho những người hát xẩm. Nhưng thẩm mỹ của người Hà Nội khác với người thôn quê, thị hiếu của người đi tàu điện cũng khác với thị hiếu người dân chợ. Ðể "hút khách", những người hát đã sáng tạo loại hình xẩm mới, dành riêng cho người Hà Nội, cho những cuộc hát trên tàu điện - xẩm tàu điện. Giống như tính cách của người Hà Nội, xẩm tàu điện khá tao nhã. Những nghệ nhân đã "chế" các bài thơ được ưa chuộng thời bấy giờ thành các bài hát xẩm. Ðặc biệt trong số đó là thơ của Á Nam Trần Tuấn Khải và Nguyễn Bính. Tiêu biểu là các bài như "Trăng sáng vườn chè", "Lỡ bước sang ngang"...

Ngay khi tiếp xúc với xẩm tàu điện, Tuyết Hoa đã có cảm nhận rất riêng. Xẩm tàu điện bình dân mà vẫn sang trọng, thanh tao. Song song với khôi phục các làn điệu, các bài xẩm cổ, khi đã "nhận diện" được giá trị của xẩm tàu điện, Mai Tuyết Hoa dành nhiều công sức để khôi phục điệu xẩm này. Ðến giờ, Mai Tuyết Hoa là giọng ca số một về xẩm tàu điện. Cũng chính chị góp phần làm hồi sinh điệu xẩm độc đáo này và giới thiệu đến công chúng. Ngoài nghệ nhân Hà Thị Cầu, Mai Tuyết Hoa là nghệ sĩ trẻ duy nhất có thể vừa chơi đàn nhị, vừa hát xẩm.

Người Hà Nội giờ đã dần quen với hát xẩm nhờ sân khấu hát xẩm tại khu vực chợ Ðồng Xuân được tổ chức vào những ngày cuối tuần. Công lao để chiếu xẩm ấy ra đời, phải kể đến nỗ lực của NSND Xuân Hoạch, NSƯT Thanh Ngoan, nhạc sĩ Thao Giang... Và Mai Tuyết Hoa đóng góp một cách khá đặc biệt. Khi Trung tâm phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam và Ban Quản lý chợ Ðồng Xuân có ý định tổ chức biểu diễn hát xẩm, không ít cán bộ quản lý đã phản đối. Nhiều người chưa hiểu về xẩm nên nghĩ rằng tổ chức hát xẩm như thế chả khác nào... cổ vũ cho hát rong xin tiền. Tuyết Hoa đến các cơ quan có chức năng, vừa kéo đàn, vừa hát để thuyết phục. Giờ thì sân khấu hát xẩm đều đặn sáng đèn vào cuối tuần. Tuy vậy, chị vẫn còn nhiều trăn trở. "Hà Nội là mảnh đất nghìn năm, một chiếu xẩm như hiện nay là quá ít ỏi. Mình hy vọng thành phố sẽ đầu tư thêm để những không gian văn hóa như đền Bà Kiệu, đền Bạch Mã... có thêm những hoạt động văn hóa - văn nghệ dân gian, trong đó có xẩm", Mai Tuyết Hoa tâm sự.

Tháng 3-2012, Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Âm nhạc Dân tộc được thành lập. Trung tâm này trực thuộc Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc Việt Nam - nơi hội tụ nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học, nghệ sĩ uy tín. "Cô xẩm trẻ" Mai Tuyết Hoa được các bậc tiền bối tín nhiệm giao trọng trách là giám đốc. Và ở vị trí này, Tuyết Hoa tiếp tục có những đóng góp cho âm nhạc truyền thống nói chung, hát xẩm nói riêng.

Có thể bạn quan tâm

Khẩn trương đưa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng vào cuộc sống

Thành phố Hà Nội khẩn trương cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ 18 bằng những hành động quyết liệt, đồng bộ; bắt tay ngay vào triển khai các chương trình, dự án lớn, tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030.

Đổi mới phương thức lãnh đạo và tổ chức thực thi

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới với nhiều mục tiêu phát triển nhanh và bền vững, thành phố Hà Nội nhận diện rõ “nút thắt” lớn nhất không chỉ nằm ở nguồn lực, mà còn ở phương thức lãnh đạo và tổ chức thực thi.

Siết chặt an toàn thực phẩm mùa cao điểm Tết

Thời điểm giáp Tết Nguyên đán, nhu cầu mua sắm thực phẩm của người dân tăng mạnh. Hầu hết các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm đều coi đây là dịp để đẩy mạnh sản xuất và kinh doanh. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những nguy cơ tiềm ẩn về mất an toàn vệ sinh thực phẩm, từ khâu sản xuất, bảo quản đến lưu thông.

Tăng tốc hoàn thành hai tuyến giao thông huyết mạch

Thực hiện chỉ đạo của Bí thư Thành ủy Hà Nội, sáng 14/1, Dự án đường vành đai 1 đoạn Hoàng Cầu-Voi Phục đã chính thức được thông xe kỹ thuật, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện trục giao thông huyết mạch nội đô.

Thủ đô Hà Nội được trang hoàng rực rỡ đón chào sự kiện chính trị đặc biệt quan trọng của đất nước. (Ảnh BẢO LONG)

Sẵn sàng cho ngày hội lớn của đất nước

Những ngày này, thành phố Hà Nội trang hoàng rực rỡ chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Các phương án bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, vệ sinh môi trường… được các ngành chuẩn bị chu đáo. 

Bảo đảm sức khỏe cho học sinh những ngày rét đậm

Trước diễn biến rét đậm, rét hại kéo dài, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội đã yêu cầu các cơ sở giáo dục trên địa bàn thành phố triển khai đồng bộ các giải pháp ứng phó với thời tiết, bảo đảm sức khỏe, an toàn cho học sinh, nhất là học sinh cấp học mầm non và tiểu học.

Tăng tốc thi công các dự án giao thông trọng điểm

Sau hơn hai năm rưỡi triển khai, Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 4- Vùng Thủ đô Hà Nội đã đạt nhiều kết quả tích cực, trong đó nổi bật là việc thành phố Hà Nội và các tỉnh Hưng Yên, Bắc Ninh đã cơ bản hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng trên toàn tuyến.

Chiến lược để hấp dẫn du khách

Năm 2025 ghi một dấu mốc ấn tượng với ngành du lịch Thủ đô khi thành phố đón hơn 33,7 triệu lượt khách, tăng gần 21% so với năm 2024, chính thức vượt qua kỷ lục năm 2019 trước đại dịch Covid-19.

Cơ chế mở tạo động lực triển khai các dự án hạ tầng lớn

Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư cho phát triển hạ tầng đô thị ngày càng lớn nhưng nguồn lực ngân sách còn hạn chế, cơ chế thí điểm được Quốc hội cho phép đã mở ra không gian mới để Hà Nội mạnh dạn thu hút các tập đoàn, doanh nghiệp lớn tham gia đầu tư các công trình mang tính chiến lược, có sức lan tỏa cao.

Chủ động triển khai các hoạt động đón Tết

Tết Nguyên đán Bính Ngọ năm 2026 là Tết đầu tiên chính quyền địa phương hai cấp triển khai công tác phục vụ Tết. Các hoạt động đón Tết được thành phố Hà Nội thực hiện sớm hơn, kéo dài hơn, tạo không khí vui tươi, phấn khởi cho nhân dân.

Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng hướng tới hiện thực hóa giấc mơ về một Thủ đô phát triển hài hòa, xứng tầm vị thế trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước. Trong ảnh: Một góc khu vực sông Hồng. (Ảnh THẾ ĐẠI)

Hiện thực hóa giấc mơ thành phố bên sông Hồng

Thành phố Hà Nội đang đứng trước cơ hội lịch sử để hiện thực hóa khát vọng phát triển đô thị hai bên sông Hồng, đưa “dòng sông mẹ” trở thành trục trung tâm của không gian đô thị Thủ đô.

Phấn đấu giải ngân 100% vốn đầu tư công

Năm 2025, thành phố Hà Nội được Thủ tướng Chính phủ giao giải ngân vốn đầu tư công hơn 83,7 nghìn tỷ đồng. Còn tổng mức vốn thành phố giao sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là 103,7 nghìn tỷ đồng, tăng 1,28 lần so với năm 2024.

Hỗ trợ chuyển đổi mô hình thuế khoán sang kê khai

Thực hiện chủ trương bỏ thuế khoán, tiến tới hiện đại hóa và minh bạch công tác quản lý thuế, cơ quan Thuế Thành phố Hà Nội đang triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ hộ, cá nhân kinh doanh chuyển đổi từ thuế khoán sang hình thức kê khai.

Dồn lực thi công các công trình trọng điểm

Năm 2025 đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ của thành phố Hà Nội trong nỗ lực hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng, khi hàng loạt dự án quy mô lớn, có ý nghĩa chiến lược đồng loạt khởi công.

Bài 4: Hiện thực hóa khát vọng phát triển Thủ đô

Bài 4: Hiện thực hóa khát vọng phát triển Thủ đô

Hướng tới mục tiêu trở thành thành phố kết nối toàn cầu vào năm 2045, thành phố Hà Nội đang đứng trước yêu cầu kiến tạo mô hình quản trị mới, đủ năng lực dẫn dắt phát triển bền vững. Những hạn chế kéo dài như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, trật tự đô thị và ngập úng... đòi hỏi cấp bách phải được xử lý căn cơ.

Điểm hẹn văn hóa mới của Thủ đô

Chiều 30/11, tại Nhà Bát Giác, Vườn hoa Lý Thái Tổ (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chính thức ra mắt Dự án “Âm nhạc cuối tuần”. Giữa không gian đi bộ hồ Hoàn Kiếm, những giai điệu Jazz vang lên đã mở đầu cho chuỗi hoạt động nghệ thuật công cộng được kỳ vọng sẽ trở thành điểm hẹn văn hóa mới của Thủ đô.

Hoàn thiện thể chế, chính sách đặc thù phát triển Thủ đô

Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ 18, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định xây dựng và hoàn thiện thể chế phát triển Thủ đô, cụ thể hóa Luật Thủ đô là một trong ba đột phá chiến lược; đồng thời là một trong 10 nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm của nhiệm kỳ.

Người dân sử dụng robot AI hỗ trợ, tư vấn thủ tục hành chính tại Trung tâm Phục vụ hành chính công thành phố Hà Nội. (Ảnh LÊ HẢI)

Quyết tâm đột phá về chuyển đổi số

Sau gần một năm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, thành phố Hà Nội đã đạt những kết quả quan trọng với cách làm bài bản, sáng tạo.