Giám đốc... hát xẩm

Là một cô gái trẻ trung, xinh đẹp bỗng nhiên Mai Tuyết Hoa đi... hát xẩm. Ngày ấy, trong quan niệm của nhiều người, hát xẩm là thứ hồi ức về những người lang thang, vừa hát, vừa xin tiền. Không ít người phản đối Tuyết Hoa. Nhưng vượt qua định kiến, cùng với sự giúp đỡ của các bậc thầy, Mai Tuyết Hoa trở thành giọng ca số một của điệu xẩm tàu điện. Hiện nay, chị đang là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn phát huy âm nhạc truyền thống.
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, người có nhiều đóng góp tích cực vào khôi phục xẩm Hà Thành.
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, người có nhiều đóng góp tích cực vào khôi phục xẩm Hà Thành.

Năm 2005, Ðoàn Hà Nội bất ngờ tham dự Liên hoan Tiếng hát dân ca toàn quốc tổ chức tại Ðồng Nai bằng điệu xẩm tàu điện. Khán phòng hôm đó lặng đi vì không ai ngờ, xẩm lại... sang trọng và nền nã đến thế. Khi trình diễn tại Liên hoan, Mai Tuyết Hoa tròn 30 tuổi. Nhiều người cứ thắc mắc tại sao xẩm lại có người hát trẻ và đẹp thế. Tác phẩm chị trình bày hôm đó là bài "Trăng sáng vườn chè", một thi phẩm của Nguyễn Bính được các nghệ nhân hát xẩm "chế" thành một bài xẩm tàu điện. Từ đó, Tuyết Hoa thường được mọi người gọi là "cô xẩm trẻ".

Sinh ra ngay tại khu "chợ trời" Hòa Bình, từ bé, Tuyết Hoa đã chứng kiến cảnh những người mù dắt díu nhau tay gậy, tay ống bơ hát xin tiền. Bởi thế, trong suy nghĩ của Tuyết Hoa, hát xẩm là ủ ê, não ruột. Khi vào học Trường Trung học Nghệ thuật Hà Nội (Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội hiện nay), theo lời khuyên của bố, Mai Tuyết Hoa chọn học đàn nhị. Học xong cao đẳng, Tuyết Hoa thi tiếp vào Nhạc viện Hà Nội, Khoa Nhạc cụ truyền thống. Nhưng ngay cả khi đã gắn bó với âm nhạc truyền thống cả chục năm, Tuyết Hoa vẫn cứ tưởng, xẩm là... "tay gậy, tay ống bơ". Phải đến khi về Viện Nghiên cứu Âm nhạc Việt Nam, Tuyết Hoa mới nhận ra mình đã nhầm. Tại đây, Mai Tuyết Hoa tiếp xúc với những tài liệu nghiên cứu về xẩm, cả những tư liệu viết, băng ghi âm những bài hát của các nghệ nhân xẩm thời trước. Tuy là một loại hình âm nhạc dân dã, nhưng xẩm có giá trị về nghệ thuật rất riêng. Người xưa kiếm tiền bằng hát xẩm, có hẳn những phường hát chuyên nghiệp. Xẩm có tám làn điệu chính và có tới hơn 400 bài hát. Rất nhiều trong số đó được "phổ nhạc" từ những bài thơ hay. Mai Tuyết Hoa không ngờ xẩm lại là một kho tàng nhiều điều thú vị đến thế. Lúc ấy nói đến xẩm mọi người gần như lãng quên rồi. Tuyết Hoa đã tự hỏi: Phải làm gì đó để mọi người hiểu xẩm, nghe xẩm.

Một nhạc cụ không thể thiếu trong hát xẩm là nhị. Như một sự sắp đặt, Tuyết Hoa sử dụng đàn nhị khá nhuần nhuyễn. Rất nhiều người đã cảm thấy "khó hiểu" khi một cô gái trẻ, xinh đẹp bỗng nhiên bỏ thời gian đi... học hát xẩm. Nhưng vượt qua định kiến, Tuyết Hoa miệt mài tìm những bài xẩm cổ, tìm những nghệ nhân xẩm để học hát, với sự giúp đỡ nhiệt tình của những người đi trước như nghệ nhân Hà Thị Cầu, nhạc sĩ Thao Giang, NSND Xuân Hoạch...

Nhạc sĩ Thao Giang, người dành 20 năm nghiên cứu về hát xẩm cho biết, xẩm có nhiều điệu khác nhau, trong đó xẩm tàu điện là đặc sản của Thủ đô. Sở dĩ, Hà Nội "độc chiếm" xẩm tàu điện là vì xẩm phát triển mạnh hồi thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20. Những nghệ nhân xẩm thường chọn chỗ đông người để "mua vui cho đời". Những bến tàu điện, trên xe điện là địa điểm lý tưởng cho những người hát xẩm. Nhưng thẩm mỹ của người Hà Nội khác với người thôn quê, thị hiếu của người đi tàu điện cũng khác với thị hiếu người dân chợ. Ðể "hút khách", những người hát đã sáng tạo loại hình xẩm mới, dành riêng cho người Hà Nội, cho những cuộc hát trên tàu điện - xẩm tàu điện. Giống như tính cách của người Hà Nội, xẩm tàu điện khá tao nhã. Những nghệ nhân đã "chế" các bài thơ được ưa chuộng thời bấy giờ thành các bài hát xẩm. Ðặc biệt trong số đó là thơ của Á Nam Trần Tuấn Khải và Nguyễn Bính. Tiêu biểu là các bài như "Trăng sáng vườn chè", "Lỡ bước sang ngang"...

Ngay khi tiếp xúc với xẩm tàu điện, Tuyết Hoa đã có cảm nhận rất riêng. Xẩm tàu điện bình dân mà vẫn sang trọng, thanh tao. Song song với khôi phục các làn điệu, các bài xẩm cổ, khi đã "nhận diện" được giá trị của xẩm tàu điện, Mai Tuyết Hoa dành nhiều công sức để khôi phục điệu xẩm này. Ðến giờ, Mai Tuyết Hoa là giọng ca số một về xẩm tàu điện. Cũng chính chị góp phần làm hồi sinh điệu xẩm độc đáo này và giới thiệu đến công chúng. Ngoài nghệ nhân Hà Thị Cầu, Mai Tuyết Hoa là nghệ sĩ trẻ duy nhất có thể vừa chơi đàn nhị, vừa hát xẩm.

Người Hà Nội giờ đã dần quen với hát xẩm nhờ sân khấu hát xẩm tại khu vực chợ Ðồng Xuân được tổ chức vào những ngày cuối tuần. Công lao để chiếu xẩm ấy ra đời, phải kể đến nỗ lực của NSND Xuân Hoạch, NSƯT Thanh Ngoan, nhạc sĩ Thao Giang... Và Mai Tuyết Hoa đóng góp một cách khá đặc biệt. Khi Trung tâm phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam và Ban Quản lý chợ Ðồng Xuân có ý định tổ chức biểu diễn hát xẩm, không ít cán bộ quản lý đã phản đối. Nhiều người chưa hiểu về xẩm nên nghĩ rằng tổ chức hát xẩm như thế chả khác nào... cổ vũ cho hát rong xin tiền. Tuyết Hoa đến các cơ quan có chức năng, vừa kéo đàn, vừa hát để thuyết phục. Giờ thì sân khấu hát xẩm đều đặn sáng đèn vào cuối tuần. Tuy vậy, chị vẫn còn nhiều trăn trở. "Hà Nội là mảnh đất nghìn năm, một chiếu xẩm như hiện nay là quá ít ỏi. Mình hy vọng thành phố sẽ đầu tư thêm để những không gian văn hóa như đền Bà Kiệu, đền Bạch Mã... có thêm những hoạt động văn hóa - văn nghệ dân gian, trong đó có xẩm", Mai Tuyết Hoa tâm sự.

Tháng 3-2012, Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Âm nhạc Dân tộc được thành lập. Trung tâm này trực thuộc Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc Việt Nam - nơi hội tụ nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học, nghệ sĩ uy tín. "Cô xẩm trẻ" Mai Tuyết Hoa được các bậc tiền bối tín nhiệm giao trọng trách là giám đốc. Và ở vị trí này, Tuyết Hoa tiếp tục có những đóng góp cho âm nhạc truyền thống nói chung, hát xẩm nói riêng.

Có thể bạn quan tâm

Bảo đảm chỗ ở, tạo sinh kế bền vững cho người dân khi di dời

Trước yêu cầu đẩy nhanh tiến độ các công trình trọng điểm, thành phố Hà Nội đang tập trung chỉ đạo quyết liệt công tác giải phóng mặt bằng (GPMB), đồng thời chú trọng bảo đảm quyền lợi chính đáng về đất ở, nhà ở tái định cư cho người dân phải di dời.

Sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai

Tình trạng nhiều dự án sử dụng vốn ngoài ngân sách đã được thành phố Hà Nội giao đất nhưng chậm triển khai kéo dài nhiều năm qua gây lãng phí nghiêm trọng tài nguyên đất đai, trở thành điểm nghẽn trong phát triển và làm xấu diện mạo đô thị.

Chuẩn hóa mô hình bếp ăn bán trú trong trường học

Sau khi cơ quan chức năng phát hiện vụ việc khoảng 300 tấn thịt lợn mang mầm bệnh bị tuồn ra thị trường, trong đó một số lượng đã được cung cấp vào bếp ăn bán trú các trường học tại Hà Nội, những ngày gần đây, lãnh đạo thành phố và các xã, phường tăng cường kiểm soát an toàn thực phẩm nhằm xây dựng mô hình bếp ăn bán trú tối ưu.

Sớm hoàn thành kế hoạch đấu giá đất

Sau nhiều nỗ lực chấn chỉnh công tác đấu giá quyền sử dụng đất, thời gian qua, nhiều địa phương trên địa bàn Thành phố Hà Nội tổ chức thành công các phiên đấu giá đất mang lại nguồn thu quan trọng để đầu tư xây dựng hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội.

Nâng cấp tổng thể hệ thống đê điều

Trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện có tổng số hơn 626 km đê được phân cấp công trình và 43 tuyến đê bao, đê bối với chiều dài hơn 144 km chưa được phân cấp công trình, có vai trò bảo vệ Thủ đô qua nhiều trận lũ lớn lịch sử.

Đẩy nhanh hoàn thiện dữ liệu đất đai

Với mục tiêu hiện đại hóa công tác quản lý nhà nước về đất đai, nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp, thời gian qua, thành phố Hà Nội đã đẩy nhanh tiến độ đo đạc, lập bản đồ địa chính, đăng ký đất đai, lập hồ sơ địa chính và xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai với yêu cầu đúng, đủ, sạch, thống nhất và dùng chung.

Bảo đảm an toàn giao thông và vệ sinh môi trường khi thi công chống ngập

Nhằm khắc phục tình trạng ngập úng trong mùa mưa, thành phố Hà Nội đã ưu tiên bố trí nguồn lực, rút ngắn thời gian thực hiện các thủ tục đầu tư, gấp rút triển khai mười dự án khẩn cấp có tổng mức đầu tư gần 5.600 tỷ đồng, quyết tâm hoàn thành các hạng mục chính trước mùa mưa bão năm 2026.

Tiếp tục cải thiện chất lượng phục vụ hành khách

Trước biến động giá nhiên liệu tăng, nhiều người dân Thủ đô thay đổi thói quen đi lại, chuyển từ phương tiện cá nhân sang sử dụng xe buýt, tàu điện. Xu hướng này không chỉ giúp mọi người tiết kiệm chi phí, mà còn phù hợp định hướng phát triển giao thông xanh, góp phần giảm tình trạng ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường...

Xây dựng cụm công nghiệp xanh, hiện đại

Trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện có 75 cụm công nghiệp đang hoạt động với tổng diện tích khoảng 1.469 ha. Trong đó, 70 cụm được thành lập trước năm 2018, nhằm đáp ứng nhu cầu mặt bằng sản xuất của các cơ sở tiểu thủ công nghiệp và làng nghề truyền thống.

Xây dựng hệ thống giao thông xanh, bền vững

Thực hiện mục tiêu giảm phát thải, cải thiện chất lượng môi trường đô thị và xây dựng hệ thống giao thông bền vững, Hà Nội đang đẩy mạnh chuyển đổi phương tiện vận tải sang sử dụng năng lượng sạch.

Triển khai kỹ lưỡng công tác chuẩn bị bầu cử

Là địa bàn có quy mô dân số lớn, biến động cư trú phức tạp, số lượng đơn vị hành chính nhiều, công tác chuẩn bị bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 trên địa bàn Thủ đô Hà Nội đòi hỏi sự chuẩn bị cẩn trọng, kỹ lưỡng.

Chủ động ứng phó ngập úng

Mỗi khi mưa lớn kéo dài, nhiều khu vực nội đô Hà Nội và các tuyến giao thông trọng yếu lại ngập úng cục bộ. Theo các ngành chức năng của thành phố, những khu vực ngập úng có địa hình trũng thấp, hoặc chưa được đầu tư hệ thống thoát nước theo quy hoạch.

Kiên quyết chấm dứt hoạt động các trạm trộn bê-tông trái phép ven sông Hồng

Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, hiện trên địa bàn Thủ đô có 45 trạm trộn bê-tông do 21 tổ chức, cá nhân lắp, dựng; trong đó có 31 trạm đang hoạt động. Khu vực phường Lĩnh Nam hiện có tới 16 trạm trộn bê-tông, nhựa asphalt, hình thành từ nhiều năm trước trên cơ sở các bãi tập kết vật liệu ven sông.

Nhiều chính sách mới nhằm thu hút và giữ chân người tài

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt về nguồn nhân lực chất lượng cao, việc thu hút, trọng dụng và phát huy hiệu quả đội ngũ trí thức, chuyên gia, người có tài năng đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với sự phát triển bền vững của Thủ đô.

Khẩn trương đưa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng vào cuộc sống

Thành phố Hà Nội khẩn trương cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ 18 bằng những hành động quyết liệt, đồng bộ; bắt tay ngay vào triển khai các chương trình, dự án lớn, tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030.

Đổi mới phương thức lãnh đạo và tổ chức thực thi

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới với nhiều mục tiêu phát triển nhanh và bền vững, thành phố Hà Nội nhận diện rõ “nút thắt” lớn nhất không chỉ nằm ở nguồn lực, mà còn ở phương thức lãnh đạo và tổ chức thực thi.

Siết chặt an toàn thực phẩm mùa cao điểm Tết

Thời điểm giáp Tết Nguyên đán, nhu cầu mua sắm thực phẩm của người dân tăng mạnh. Hầu hết các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm đều coi đây là dịp để đẩy mạnh sản xuất và kinh doanh. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những nguy cơ tiềm ẩn về mất an toàn vệ sinh thực phẩm, từ khâu sản xuất, bảo quản đến lưu thông.

Tăng tốc hoàn thành hai tuyến giao thông huyết mạch

Thực hiện chỉ đạo của Bí thư Thành ủy Hà Nội, sáng 14/1, Dự án đường vành đai 1 đoạn Hoàng Cầu-Voi Phục đã chính thức được thông xe kỹ thuật, đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện trục giao thông huyết mạch nội đô.

Thủ đô Hà Nội được trang hoàng rực rỡ đón chào sự kiện chính trị đặc biệt quan trọng của đất nước. (Ảnh BẢO LONG)

Sẵn sàng cho ngày hội lớn của đất nước

Những ngày này, thành phố Hà Nội trang hoàng rực rỡ chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Các phương án bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, vệ sinh môi trường… được các ngành chuẩn bị chu đáo.