Trước kia, phần lớn người dân ở vùng phía tây Gia Lai sản xuất nhỏ lẻ, phụ thuộc vào mưa nắng khiến năng suất thấp, thu nhập bấp bênh. Những ngôi làng chìm trong cảnh thiếu thốn, thanh niên phải rời quê đi làm thuê nơi xa, để lại những mái nhà vắng bóng người. Nay, tại các xã Kbang, Tơ Tung, Pờ Tó… nơi có đông đồng bào Ba Na sinh sống, cây mía đã trở thành hướng thoát nghèo hiệu quả.
Với việc quy hoạch thành vùng nguyên liệu tập trung, dồn điền đổi thửa, những cánh đồng lớn hàng chục, hàng trăm héc-ta đã tạo điều kiện cho cơ giới hóa và sản xuất bài bản. Tại xã Tơ Tung, hơn 4.600 ha mía nguyên liệu đang cho năng suất bình quân 75 tấn/ha.
Những cánh đồng rộng lớn giúp giảm chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả lao động. Người dân không còn phải vất vả thu hoạch bằng tay, lá mía cứa rát da thịt như trước mà đã có máy móc hỗ trợ. Nhờ vậy, năng suất tăng, chi phí giảm, đời sống bà con khởi sắc. Ông Đinh Kgen, Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Bờ-Chư Pâu chia sẻ, làng chỉ còn vài hộ nghèo.
Thanh niên không phải tha hương làm thuê, mà có thể làm công nhân vận hành máy móc ngay tại quê hương. Đó là sự thay đổi căn bản trong đời sống cộng đồng. Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tơ Tung Lê Thanh Sơn cho biết, sự đổi thay nhờ cây mía khẳng định hiệu quả của chủ trương xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, phát triển nông nghiệp hàng hóa gắn với công nghiệp chế biến.
Điều đó cũng cho thấy sức mạnh của sự đồng hành giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân trong công cuộc xóa đói, giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới. Đặc biệt, với đồng bào dân tộc thiểu số, cây mía đã trở thành biểu tượng của sự đổi đời.
Từ chỗ thiếu thốn, nay nhiều hộ đã có nhà kiên cố, con cái được học hành, thanh niên có việc làm tại chỗ. Dẫu vậy, điều quan trọng hơn cả là sự thay đổi tư duy sản xuất. Nếu trước kia bà con chỉ làm theo tập quán, không tính toán chi phí lợi nhuận thì nay đã biết áp dụng quy trình kỹ thuật, biết cân đối đầu tư và hiệu quả. Chính quyền địa phương phối hợp doanh nghiệp hướng dẫn kỹ thuật, giám sát hợp đồng, bảo đảm lợi ích hài hòa. Nhờ vậy, nhiều hộ đã thoát nghèo bền vững, từng bước vươn lên khá giả.
Anh Đinh Thinh, người tiên phong vận động bà con dồn điền đổi thửa cho biết, ban đầu nhiều hộ còn e ngại, lo giá mía bấp bênh như mì, bắp trước đây. Nhưng khi thấy hiệu quả từ mô hình cánh đồng lớn và có doanh nghiệp bao tiêu, bà con đã yên tâm tham gia.
Niềm tin ấy lan tỏa, tạo nên sức mạnh cộng đồng. Người Gia Rai ở các xã Ia Hrú, Pờ Tó, Phú Túc… cũng đã tìm thấy niềm tin mới từ cây mía. Trên vùng đất sỏi pha cát, nắng nóng khắc nghiệt, trước kia bà con trồng bắp, mì cho giá trị thấp thì nay cây mía lại chứng tỏ hợp đất và có doanh nghiệp bao tiêu nên bà con mạnh dạn chuyển đổi.
Nhiều hộ Gia Rai đã đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm, áp dụng thâm canh nên năng suất đạt 120-140 tấn/ha. Xe cơ giới vào tận ruộng, giảm đáng kể chi phí thu hoạch. Nhờ vậy, thu nhập cao hơn nhiều so với trồng mì trước đây. Có hộ đã xây được nhà kiên cố, nuôi con ăn học, mở rộng diện tích sản xuất. Chị Rơ Mah H’Linh, xã Pờ Tó chia sẻ: “Ngày trước chăm sóc mía mất rất nhiều thời gian, nhất là bón phân, làm cỏ.
Từ khi áp dụng tưới nhỏ giọt và cơ giới hóa, năng suất tăng gấp đôi. Doanh nghiệp thu mua ổn định nên bà con rất phấn khởi”. Trong chuỗi liên kết mía đường ở phía tây Gia Lai, Nhà máy đường An Khê (Công ty cổ phần Đường Quảng Ngãi) đóng vai trò hạt nhân. Với vùng nguyên liệu lớn nhất cả nước, khoảng 36.000 ha, chiếm 20% diện tích mía nguyên liệu toàn quốc, nhà máy vận hành ổn định với công suất ép 18.000 tấn/ ngày, thuộc nhóm lớn nhất Việt Nam.
Hiện nay, doanh nghiệp đang đầu tư mạnh vào cơ giới hóa với hàng trăm máy cày công suất lớn, nhiều máy thu hoạch hiện đại, phương tiện chuyên dụng phục vụ vùng nguyên liệu. Một máy thu hoạch có thể đạt 300 tấn/ngày, tương đương hàng trăm lao động thủ công.
Thu hoạch bằng máy cũng giúp mía tái sinh đều, lá mía giữ lại làm phân hữu cơ tự nhiên. Ông Nguyễn Hoàng Phước, Phó Giám đốc Nhà máy đường An Khê cho biết, mỗi năm, doanh nghiệp đầu tư hơn 400 tỷ đồng hỗ trợ người trồng mía thông qua giống, phân bón, vật tư và dịch vụ cơ giới hóa. Sự liên kết chặt chẽ giữa chính quyềndoanh nghiệp-nông dân đã tạo nên nền tảng phát triển bền vững.
Người dân yên tâm đầu tư vì có đầu ra ổn định, doanh nghiệp bảo đảm nguồn nguyên liệu, chính quyền giám sát lợi ích hài hòa. Đây được coi là mô hình “ba nhà” điển hình. Đầu năm 2026, dự án nâng công suất Nhà máy đường An Khê lên 25.000 tấn/ngày được khởi công, tạo thêm động lực cho toàn vùng.
Trên những cánh đồng mía, tiếng máy cắt hòa cùng tiếng gió tạo nên nhịp sống mới. Những thân mía xanh mướt, ngọt lành đang nối dài khúc hát đổi thay trên cao nguyên, trở thành biểu tượng cho sức sống mới của vùng đất từng một thời nhiều gian khó.
