Thách thức trong một thế giới thay đổi sâu sắc
Với nhiều biến động nhanh chóng, phức tạp và khó lường, thế giới đang trong giai đoạn chuyển đổi cấu trúc, mang tính thời đại. Khoảng 10 năm tới là quãng thời gian xác lập trật tự thế giới mới, với những đặc điểm ngày càng rõ nét: Cục diện đa cực, đa trung tâm dần hình thành; nguy cơ bất ổn, bất định của môi trường chính trị-an ninh, kinh tế-xã hội toàn cầu gia tăng; cách mạng công nghiệp 4.0 tác động sâu rộng và thách thức an ninh, cả truyền thống và phi truyền thống, gay gắt hơn.
Cán cân quyền lực giữa các cường quốc đang thay đổi, Mỹ nỗ lực duy trì vị thế “siêu cường” trong bối cảnh vai trò của các “cường quốc tầm trung” cùng sự phát triển đột phá của công nghệ nổi lên nhanh chóng. Về cơ bản, các nước lớn tiếp tục vừa hợp tác, vừa cạnh tranh, song kiềm chế lẫn nhau gay gắt hơn, dẫn đến xu hướng điều chỉnh chiến lược mạnh mẽ của các cường quốc, kéo theo tình hình phức tạp tại nhiều quốc gia, khu vực.
Cạnh tranh địa chính trị, xu hướng liên kết, tập hợp lực lượng đặt các nước đang phát triển trước nhiều áp lực, nhất là sức ép “chọn bên”. Luật pháp quốc tế và các thể chế toàn cầu đứng trước nhiều thách thức, khi chủ nghĩa thực dụng, xu hướng bảo hộ gia tăng, hợp tác quốc tế suy yếu. Xung đột vũ trang, mâu thuẫn sắc tộc, cạnh tranh thương mại, tranh chấp chủ quyền, lãnh thổ và tài nguyên diễn ra khó lường hơn.
Duy trì đà phục hồi, song kinh tế thế giới tăng trưởng chậm lại, nguy cơ bất ổn rình rập. Bên cạnh mặt tích cực, toàn cầu hóa gắn liền với chủ nghĩa tự do mới tiếp tục làm gia tăng bất bình đẳng xã hội; bảo hộ thương mại gia tăng làm suy yếu chủ nghĩa đa phương. Sự phát triển đột phá của công nghệ, nhất là AI, bán dẫn, dữ liệu lớn... đặt ra nhiều cơ hội đi kèm thách thức với an ninh và phát triển của các quốc gia.
Khu vực châu Á-Thái Bình Dương duy trì vị thế trung tâm kinh tế, chính trị của thế giới, thu hút sự quan tâm và nguồn lực của nhiều quốc gia, trở thành động lực tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, khu vực này cũng là địa bàn cạnh tranh chiến lược gay gắt giữa các cường quốc, buộc các nước vừa và nhỏ phải lựa chọn đối sách phù hợp. Trong đó, ASEAN tiếp tục được các nước lớn coi trọng, duy trì vai trò trung tâm trong cấu trúc an ninh khu vực, song chịu tác động từ sức ép và can thiệp của các nước lớn, cùng những tính toán lợi ích riêng của một số thành viên. Đây là yếu tố có thể cản trở ASEAN có tiếng nói chung trong một số vấn đề khu vực, tác động tiêu cực tới khối thống nhất, đoàn kết của ASEAN.
Bước chuyển của đối ngoại Việt Nam
Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhấn mạnh: Ngoại giao Việt Nam cần chủ động, không chỉ trong bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn trong việc đóng góp tích cực vào các sáng kiến toàn cầu vì hòa bình, ổn định và phát triển bền vững. Ngoại giao trong giai đoạn mới phải tương xứng bước chuyển hội nhập quốc tế của đất nước, từ một quốc gia tham gia, tuân thủ và đóng góp trở thành bên kiến tạo, định hình và dẫn dắt. Những đóng góp chủ động, hiệu quả và sự tín nhiệm quốc tế là cơ sở để Việt Nam tự tin trong vai trò mới, song quan hệ quốc tế thay đổi và phức tạp đang đặt ra nhiều thách thức. Ngoại giao Việt Nam không chỉ là việc giữ mối quan hệ hữu nghị, mà còn là cuộc đấu trí để bảo vệ lợi ích quốc gia trong một trật tự thế giới đang định hình lại.
Cạnh tranh nước lớn gia tăng là thách thức bao trùm và trực tiếp nhất với ngoại giao Việt Nam. Hoàn thiện “mạng lưới quan hệ đỉnh cao”, Việt Nam là một trong số ít quốc gia thiết lập khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện với tất cả các cường quốc và tổ chức khu vực quan trọng hàng đầu thế giới. Đây là thành tựu, nhưng cũng là áp lực. Khi sự đối đầu giữa các cực trở nên gay gắt, về cả kinh tế, công nghệ và quân sự, việc cân bằng quan hệ giữa các đối tác lớn trở nên khó khăn hơn. Áp lực với ngoại giao là bảo vệ lợi ích quốc gia “từ sớm, từ xa”, giữ vững độc lập, tự chủ mà không bị cô lập, trong môi trường quốc tế bất định, chủ nghĩa đa phương suy giảm.
Áp lực nữa là thực hiện bước nhảy vọt trong hội nhập quốc tế: Chủ động kiến tạo và định hình luật chơi. Trong kỷ nguyên mới, đối ngoại không chỉ là “lá chắn” bảo vệ an ninh, mà phải là “mũi nhọn” mở đường cho kinh tế, tiên phong kiến tạo không gian phát triển. Việt Nam được đánh giá là một trong những nền kinh tế số phát triển nhanh nhất khu vực và có vị trí cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu ở một số ngành. Nhiệm vụ đặt ra là ngoại giao trực tiếp tham gia tháo gỡ các “điểm nghẽn” để tranh thủ các công nghệ lõi từ các đối tác lớn, tránh để Việt Nam tụt hậu trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.
Không chỉ là giữ thế cân bằng trong các quan hệ đối ngoại, áp lực với ngoại giao Việt Nam còn là năng lực xứng tầm vị thế quốc gia. Để thực hiện vai trò dẫn dắt, Việt Nam phải là hình mẫu về các vấn đề thời đại. Việc tham gia định hình các cam kết quốc tế đối mặt thách thức cân bằng giữa thực thi các tiêu chuẩn chung với yêu cầu phát triển của quốc gia. Hay, chủ trì các sự kiện hay sáng kiến quốc tế, như về an ninh mạng hay quản trị AI, cũng đòi hỏi phải có hạ tầng pháp lý và công nghệ vững mạnh, cũng như đội ngũ nhân lực đáp ứng được yêu cầu.
Trong vai trò bên định hình luật chơi, Việt Nam cũng chịu áp lực quốc tế nhìn nhận với tiêu chuẩn khắt khe hơn. Song thực tế cho thấy, khác với phong cách ngoại giao ồn ào, Việt Nam chọn dẫn dắt thông qua sự kiên định và tin cậy. Nhiệm vụ của ngoại giao không còn là “nói cho thế giới nghe”, mà là “làm cho thế giới tin” vào một Việt Nam tự cường, thịnh vượng và đủ tầm vóc để gánh vác các trách nhiệm quốc tế lớn lao hơn ■
Cục diện khu vực và thế giới được dự báo tiếp tục chuyển biến sâu sắc, với nhiều yếu tố khó đoán định, tạo cơ hội và thách thức đan xen phức tạp, tác động mạnh mẽ đến phát triển toàn cầu, trực tiếp tới Việt Nam.
Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đồng chí Lê Hoài Trung, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao đã trình bày chuyên đề “Phát triển đối ngoại trong kỷ nguyên mới, tương xứng với tầm vóc lịch sử, văn hóa và vị thế đất nước”.
Trong đó, đồng chí nêu rõ: Trong văn kiện Đại hội lần thứ XIV, Đảng ta khẳng định “thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại”.
Bên cạnh các nội hàm cốt lõi, mang tính xuyên suốt, Đại hội Đảng XIV đã bổ sung nhiều nội hàm mới, rất quan trọng trong đường lối đối ngoại, trong đó nổi bật là: Thứ nhất, nhấn mạnh mục tiêu “Phát triển đối ngoại trong kỷ nguyên mới, tương xứng với tầm vóc lịch sử, văn hóa và vị thế đất nước”; Thứ hai, bổ sung “tự chủ chiến lược”, “tự cường”. Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung nhấn mạnh đây là quan điểm chỉ đạo chung, rất quan trọng với đối ngoại, đồng thời cũng là tư tưởng lớn của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bác Hồ từng khẳng định: “Một dân tộc không tự lực cánh sinh mà cứ ngồi chờ dân tộc khác giúp đỡ thì không xứng đáng được độc lập”, và “muốn người ta giúp cho, thì trước mình phải tự giúp lấy mình đã”; Thứ ba, Văn kiện Đại hội XIV đã nêu rõ “đẩy mạnh đối ngoại, hội nhập quốc tế là trọng yếu, thường xuyên”.
Bởi vậy, để tương xứng với tầm vóc lịch sử, văn hóa và vị thế đất nước, đối ngoại trong kỷ nguyên mới cần đáp ứng ba yêu cầu: Góp phần giữ vững môi trường hòa bình, nhận diện và hóa giải các nguy cơ xung đột, bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa; Chủ động phát huy vai trò đi trước, mở đường trong việc tranh thủ tối đa các nguồn lực và điều kiện thuận lợi bên ngoài để phục vụ các lợi ích an ninh, phát triển của đất nước; Góp phần nâng cao vị thế, uy tín, hình ảnh đất nước trên trường quốc tế.
