Đừng để xuất hiện “khoảng trống niềm tin”
Ở đây cần có sự phân biệt rõ giữa xin ý kiến Nhân dân và “trưng cầu ý dân”, hai khái niệm tuy gần mà xa.
Trưng cầu ý dân là một thiết chế dân chủ trực tiếp có tính chất đặc biệt. Luật Trưng cầu ý dân số 96/2015/QH13 có quy định riêng về nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự, thủ tục quyết định việc trưng cầu, tổ chức trưng cầu, kết quả và hiệu lực của kết quả trưng cầu.
Trong khi đó, phần lớn các cuộc “xin ý kiến Nhân dân” đối với dự thảo luật, quy hoạch, chính sách... thực chất là tham vấn xã hội trong quá trình xây dựng và hoàn thiện chính sách. Ý kiến của người dân là một nguồn đầu vào quan trọng để cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu, lựa chọn và quyết định. Nói cách khác, không phải “đa số người dân chọn phương án A thì Nhà nước bắt buộc chọn A”. Ngược lại, cũng không thể coi việc lấy ý kiến chỉ là một thủ tục để hoàn thành hồ sơ. Tham vấn Nhân dân giúp cơ quan nhà nước đưa ra quyết định cuối cùng tốt hơn, sát thực tiễn hơn và nhận được sự đồng thuận cao hơn.
Với sự phát triển khoa học công nghệ và mức độ bao phủ internet rất rộng, các dự thảo luật, quy hoạch, đề án lớn liên tục được đăng tải công khai, người dân có thể đóng góp ý kiến qua nhiều kênh đa dạng: Từ các cuộc họp, hội thảo trực tiếp ở cơ sở đến các nền tảng số, ứng dụng VNeID, hay Cổng thông tin điện tử Chính phủ. Và thực tế là tại phiên họp thứ 6 - phiên họp thường kỳ tháng 9 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã chỉ đạo các cơ quan có liên quan khẩn trương lấy ý kiến Nhân dân về các dự án luật lớn như Luật Đất đai (sửa đổi) hay Bộ luật Hình sự (sửa đổi) qua VNeID, Mặt trận Tổ quốc và Cổng thông tin điện tử Quốc hội, Cổng thông tin điện tử Chính phủ, cho thấy phương thức tham vấn chính sách đang có bước chuyển mình mạnh mẽ sang môi trường số.
Tuy nhiên, đằng sau sự thuận lợi về mặt công nghệ và hình thức đó, vẫn còn những băn khoăn: Người dân không phải lúc nào cũng biết ý kiến của mình được tiếp nhận ra sao, được cân nhắc ở mức độ nào và, cuối cùng, tạo ra thay đổi gì trong chính sách? Nếu chỉ đơn thuần là công khai dự thảo và tập hợp, thống kê ý kiến, quá trình này có thể tạo ra những “khoảng trống niềm tin”...
Tiếp thu, giải trình ra sao mới là điều kiện đủ
Theo các chuyên gia xây dựng pháp luật, để việc “hỏi dân” không mang tính hình thức, quá trình lấy ý kiến cần bảo đảm một số yếu tố then chốt.
Điều quan trọng hàng đầu là đừng chỉ đưa ra một phương án và hỏi người dân “đồng ý hay không đồng ý?”. Người dân không thể đóng góp có chất lượng nếu không được biết rõ các phương án chính sách đang được cân nhắc. Chẳng hạn, với vấn đề đang được lấy ý kiến Nhân dân là quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng và phương án tuyến Đại lộ cảnh quan sông Hồng tại Hà Nội (dự kiến kéo dài đến ngày 27/9), cơ quan xin ý kiến cần làm rõ: Có những phương án nào, tác động cụ thể ra sao, làm thay đổi gì đến quyền sử dụng đất, không gian sống, hạ tầng giao thông, khả năng thoát lũ, hay chính sách tái định cư. Các phương án cần được trình bày rõ ràng, dễ hiểu, đặt song song ưu điểm/nhược điểm, chi phí và hệ quả dự kiến để người dân so sánh và lựa chọn. Một người dân bình thường không thể đưa ra ý kiến xác đáng nếu chỉ nhận được một bản đồ quy hoạch chuyên ngành hoặc một tập dự thảo luật dài hàng trăm điều khoản với ngôn ngữ thuần túy kỹ thuật pháp lý.
Bên cạnh đó, mỗi chính sách có phạm vi tác động khác nhau, do đó phải phân nhóm đối tượng thụ hưởng và chịu ảnh hưởng để có cách hỏi phù hợp. Thí dụ như với quy hoạch sông Hồng, phải đặc biệt chú trọng tiếng nói của cộng đồng dân cư nằm trong vùng ảnh hưởng trực tiếp về giải phóng mặt bằng, thoát lũ và sinh kế.
Ở phạm vi rộng hơn, việc sửa đổi Luật Đất đai 2024 (đã được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu khẩn trương lấy ý kiến Nhân dân trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua tại kỳ họp tháng 10 tới đây), những ý kiến cần lắng nghe hơn cả đến từ những người trực tiếp sử dụng đất (nông dân, doanh nghiệp...); cơ quan quản lý (chính quyền địa phương, cơ sở) và các chuyên gia pháp lý. Trong khi đó, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự không thể thiếu ý kiến đóng góp của người dân, đội ngũ luật sư, các cơ quan tiến hành tố tụng và các nhà nghiên cứu tội phạm học.
Nhưng ngay cả khi tập hợp được nhiều ý kiến từ tất cả các đối tượng mong muốn, chặng đường vẫn còn dài. Cơ quan chủ trì phải tổng hợp và công bố công khai ý kiến nào được tiếp thu, ý kiến nào không được tiếp thu và lý do cụ thể. Đối với những vấn đề cốt yếu còn có nhiều quan điểm trái chiều, các phiên đối thoại trực tiếp để tranh luận làm rõ là đặc biệt quan trọng.
Như Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu chỉ đạo tại phiên họp thứ sáu - phiên họp thường kỳ tháng 9 của UBTVQH - về gắn kết chặt chẽ giữa ý kiến dân và sửa đổi thể chế: “Phải đi từ nghe dân đến hiểu dân, giải quyết việc của dân và từ việc của dân mà chúng ta sửa chính sách”
Nếu mô hình hóa, quy trình tham vấn chuẩn phải được vận hành theo chuỗi liên hoàn bảy bước: Nêu vấn đề -> Cung cấp đầy đủ thông tin nhất có thể -> Lấy ý kiến -> Tranh luận các phương án -> Chỉnh sửa dự thảo -> Tiếp thu, giải trình -> Công khai kết quả.
