Theo lời các già làng ở xã Hoành Mô kể lại, tục nhận cha mẹ nuôi có từ khi người Sán Chỉ đến đây khai hoang, mở đất lập nghiệp. Vốn dĩ, cộng đồng dân tộc Sán Chỉ có rất ít người, cho nên người Sán Chỉ muốn tăng cường tinh thần tập thể, sự gắn kết cộng đồng để giúp đỡ nhau. Từ đó, tục nhận cha mẹ nuôi ra đời. Người Sán Chỉ tin rằng, việc nhận thêm cha mẹ sẽ mang lại những điều tốt lành cho gia đình.
Tại Quảng Ninh, người Sán Chỉ có tỷ lệ dân số đứng thứ 3 sau dân tộc Tày, Dao và tập trung cư trú ở một số xã vùng cao như Bình Liêu, Hoành Mô và xã Lục Hồn... Họ luôn cùng nhau bảo tồn những nét văn hóa đặc trưng của dân tộc mình. Theo truyền thống người Sán Chỉ, việc nhận con nuôi phải hợp tuổi tác và không cùng huyết thống. Quan trọng nhất là sự hòa hợp trong tính cách và tình cảm giữa hai gia đình. Gia đình nhận nuôi thường là những người có đủ cả trai và gái, cuộc sống yên ấm, hạnh phúc, có điều kiện và được cho là “có vía tốt”. Việc nhận con nuôi không chỉ là thêm người thân, mà còn là một cách cầu mong may mắn, bình an đến với gia đình và các thành viên.
Là người có uy tín thôn Loòng Vài, xã Hoành Mô, ông Đặng A Trình cho biết: “Đây là nghi lễ đã có từ rất lâu đời của người Sán Chỉ. Ngày nay, khi điều kiện kinh tế của người dân được nâng lên, việc tổ chức nghi lễ này càng được chu đáo và trang trọng hơn; nhất là, tục lệ còn quy định số lượng con nuôi bằng với số con đẻ trong nhà, với quan niệm càng nhiều con cháu, càng thêm phúc lộc”.
Lễ nhận con nuôi của người Sán Chỉ được tổ chức công phu, thể hiện sự trang trọng và tấm lòng của cả hai bên. Trước lễ, nhà người con nuôi sẽ mời thầy về làm lễ cúng trước. Sau đó, chuẩn bị một con lợn, một gánh gạo nếp, một gánh gạo tẻ, 42 chiếc bánh dày, 30 lít rượu cùng một khoản tiền tùy điều kiện, thường từ 3-5 triệu đồng đến nhà bố mẹ nuôi. Trong ngày làm lễ, sau nghi thức, hai bên họ hàng cùng quây quần, dùng bữa cơm thân mật như một buổi liên hoan kết tình thân gia đình. Gia đình bố mẹ nuôi cũng chuẩn bị các vật dụng cần thiết tặng cho các con nuôi thể hiện sự quan tâm, che chở, đùm bọc đối với con nuôi.
Điểm thú vị là tục nhận con nuôi khi có cô gái dân tộc khác kết hôn với người Sán Chỉ. Khi ấy, con dâu mới sẽ được tìm cho một gia đình để nhận làm bố mẹ nuôi, giúp cô dâu hòa nhập, hiểu phong tục và được cộng đồng đón nhận. Việc nhận này thường diễn ngay ra sau đám cưới, khi cô dâu chính thức về nhà chồng. Nhờ phong tục này, cô con dâu dù khác dân tộc vẫn cảm thấy được chào đón, yêu thương và bảo vệ, không bị lạc lõng giữa môi trường văn hóa mới. Đó cũng là minh chứng rõ nét cho tinh thần cởi mở, nhân văn và hướng đến cộng đồng của người Sán Chỉ.
Mới đây, chị Lục Thị Hồng, dân tộc Tày, thôn Nà Ếch, xã Bình Liêu làm thủ tục nhận bố mẹ nuôi là gia đình ông Trần A Dìn và bà Trần Thị Vì, thôn Pắc Pộc ở xã Hoành Mô. Sau nghi lễ nhận con nuôi, mối quan hệ giữa hai gia đình trở nên thân thiết. Người con được nhận sẽ được xem như một thành viên của gia đình. Trong mọi dịp quan trọng từ cưới xin, giỗ chạp đến lễ, Tết... đều có mặt, thậm chí còn phải về thăm, chúc Tết bố mẹ nuôi trước cả bố mẹ ruột. Khi bố mẹ nuôi qua đời, con nuôi cũng phải chịu tang và thờ cúng như con đẻ, thể hiện lòng hiếu kính và sự gắn bó thiêng liêng. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hoành Mô Hoàng Kiên Trung cho biết: “Bảo tồn văn hóa không chỉ là giữ lại những giá trị xưa cũ, mà còn làm cho văn hóa tiếp tục sống trong đời sống hôm nay. Tục nhận con nuôi chính là biểu tượng của lòng nhân hậu và khát vọng sum vầy, phản ánh sâu sắc nét đẹp văn hóa của người Sán Chỉ giàu truyền thống và đậm đà bản sắc dân tộc”.
Đến nay, trải qua bao thế hệ, tục nhận con nuôi vẫn được duy trì và xem như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Sán Chỉ. Ngày nay, dù xã hội hiện đại đã thay đổi nhiều, nhưng ở các bản làng vùng cao, nghi lễ này vẫn được tổ chức trang trọng, giữ nguyên ý nghĩa ban đầu, đó là kết nối con người, lan tỏa tình yêu thương và tôn vinh sợi dây gắn bó giữa các gia đình, các dân tộc.
