Bản hùng ca bất tử
Theo cuốn Lịch sử Đảng bộ Quân sự tỉnh Hà Nam (cũ) giai đoạn 1945-1975, tháng 5/1954, sau khi bị mất trắng Tập đoàn cứ điểm chiến lược Điện Biên Phủ, lâm vào thế cùng quẫn, chính quyền Pháp ở Việt Nam dồn quân giữ lấy vùng đồng bằng hòng cứu vớt tình thế trên toàn chiến trường Đông Dương. Thực hiện âm mưu này, người Pháp huy động hơn 1.300 quân từ Phủ Lý, bốt Tâng (Thanh Hương), bốt Cõi (Liêm Cần) với sự yểm trợ của 8 máy bay, 50 xe lội nước mở trận càn lớn vào Thanh Tâm, nay thuộc xã Thanh Liêm.
Cuộc chiến diễn ra vô cùng ác liệt. Các đơn vị bộ đội cùng dân quân, du kích và quần chúng kháng chiến kiên cường quần nhau với địch để giành giật từng ngõ xóm, mái nhà.
Quân và dân huyện Thanh Liêm đã phối hợp các đơn vị chủ lực như Đại đoàn 325 và Đại đoàn 320 nhiều lần đánh lui, “bẻ gãy” các cuộc càn quét của địch. Chiến đấu trong điều kiện bất lợi, Tiểu đoàn 227 (Trung đoàn 95, Đại đoàn 325) vừa hành quân đến tiếp nhận địa bàn do Trung đoàn 48 (Đại đoàn 320) bàn giao, chưa có điều kiện củng cố công sự, trận địa, lại phải đối đầu với hai binh đoàn mạnh của quân Pháp có máy bay, xe lội nước yểm trợ.
Với tinh thần quyết chiến, quyết thắng, bộ đội ta được sự phối hợp, giúp đỡ của bộ đội, du kích, nhân dân địa phương đã chiến đấu kiên cường, tiêu diệt và làm bị thương hơn 300 tên địch, bắn cháy 5 xe các loại, buộc chúng phải rút lui, bảo vệ được nhân dân, làng mạc, mùa màng.
Cay cú với thất bại và thương vong lớn, quân Pháp điên cuồng ném bom, bắn phá dữ dội vào khu vực núi Chùa, nơi tập trung chủ yếu lực lượng của ta. Trong trận càn đó, Trung đoàn 95 đã có 175 cán bộ, chiến sĩ anh dũng hy sinh và mất tích, 108 đồng chí bị thương, phần lớn các chiến sĩ quê ở Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế.
Trận chống càn tại Chanh Chè ngày 21/5/1954 là một trong những sự kiện lịch sử hào hùng và bi tráng nhất của bộ đội chủ lực phối hợp quân và dân Hà Nam cũ trong kháng chiến chống Pháp. Hơn 70 năm qua, vùng núi Chanh Chè, chùa Trà Châu, Nghĩa trang liệt sĩ xã Thanh Tâm là nơi yên nghỉ của hàng trăm liệt sĩ trên khắp mọi miền của Tổ quốc và quê hương Thanh Liêm.
Trong nhiều năm liên tục, bằng tâm huyết, nỗ lực của các cựu chiến binh Trung đoàn 95, Đại đoàn Bình Trị Thiên; Trung đoàn 48, Đại đoàn 320, các cựu dân quân, du kích địa phương, cơ quan báo chí, cơ quan quân sự, lao động, thương binh, xã hội,... những đầu mối thông tin ít ỏi dần dần được chắp nối, làm sáng tỏ nhưng vẫn chưa thể đầy đủ, cụ thể như mong đợi.
Chính bởi thế, những liệt sĩ của trận chống càn Chanh Chè lần thứ hai tại núi Chùa năm ấy cho đến bây giờ vẫn mang chung một dòng tên: “Liệt sĩ Tiểu đoàn 227, Trung đoàn 95, Đại đoàn Bình Trị Thiên”; “Liệt sĩ Tiểu đoàn 884, Trung đoàn 48, Đại đoàn 320”.
Nhiều năm qua, công cuộc tìm kiếm, khai quật mộ liệt sĩ được thực hiện nghiêm túc, trách nhiệm. Năm 2024, tại khu vực núi Chùa, huyện Thanh Liêm trước đây, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Nam (cũ) đã huy động các phương tiện, lực lượng tìm kiếm trên diện tích 3.300 m², với khối lượng đất đá đào bới gần 5.000 m³, phát hiện 5 vị trí có hài cốt liệt sĩ với 8 bộ hài cốt cùng nhiều di vật của liệt sĩ.
Đến thời điểm hiện tại, 100% hài cốt của các liệt sĩ hy sinh trong trận chống càn Chanh Chè lần thứ hai (21/5/1954) được đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Thanh Tâm, xã Thanh Liêm.
Quyết tâm tìm lại tên cho các liệt sĩ
Với “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, trong tháng 6/2026 xã Thanh Liêm đã lấy mẫu, bàn giao mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định thông tin tại các nghĩa trang liệt sĩ của xã.
Qua rà soát, thẩm tra, địa bàn xã Thanh Liêm có 230/430 mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin. Đồng chí Lại Thị Ngọc Trâm, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thanh Liêm cho biết: Đến ngày 21/6, xã Thanh Liêm đã hoàn thành khai quật, lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Riêng đối với Nghĩa trang liệt sĩ Thanh Tâm, xã Thanh Liêm, nơi chôn cất các chiến sĩ đã hy sinh trong cuộc chống càn Chanh Chè lần thứ hai, qua rà soát phát hiện có 283 mộ liệt sĩ (gồm 282 mộ đơn, một mộ tập thể), trong đó còn 197 mộ chưa xác định danh tính.
Từ ngày 8/6 đến ngày 18/6, Ban Chỉ huy quân sự xã đã khai quật 197 ngôi mộ, lấy 188 mẫu để xác định ADN. Còn lại 9 ngôi mộ do thời gian đã quá lâu và một mộ tập thể nên chưa lấy được mẫu ADN để phân tích.
Thiếu tá Nguyễn Trường Giang, Chính trị viên phó Ban Chỉ huy quân sự xã Thanh Liêm cho biết, với tinh thần quyết tâm cao nhất, vượt qua những khó khăn, thách thức, Ban Chỉ huy quân sự xã Thanh Liêm quyết tâm hoàn thành tốt nhiệm vụ thu thập, xác định danh tính hài cốt các liệt sĩ, mong sớm trả lại tên gọi cho các liệt sĩ chưa được xác định danh tính.
Khu di tích lịch sử núi Chùa rộng 64 ha, được xây dựng và hoàn thành vào năm 2011 và được công nhận Di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh. Đây là công trình tưởng niệm, tri ân các anh hùng liệt sĩ và là địa chỉ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
