Ðể sách không phải "đi tìm bạn đọc"

Thư viện chỉ vài chục bạn đọc

Hà Nội có gần 30 thư viện quận, huyện được thành phố quan tâm, xây dựng cơ sở vật chất. Phó Giám đốc Thư viện Hà Nội Nguyễn Ngọc Nguyên cho biết: Thành phố đã hỗ trợ, đầu tư cho các thư viện gặp khó khăn về kho tàng, phòng đọc. Năm qua, một số thư viện đã chuyển về trụ sở mới hoặc nâng cấp, nằm trong các trung tâm văn hóa quận, huyện với cơ sở vật chất, kỹ thuật khá tốt như các thư viện ở huyện Ðan Phượng, Thạch Thất, quận Long Biên, Ba Ðình, nâng số thư viện quận, huyện, thị xã có trụ sở đáp ứng được tiêu chuẩn lên hơn 50%.

Thế nhưng, khi chúng tôi đến quận Cầu Giấy, hỏi thăm đường tới thư viện thì nhiều người nói không biết. Mãi sau, có một em học sinh nhiệt tình dẫn chúng tôi đến tận nơi. Thư viện quận Cầu Giấy nằm ngay trên mặt đường Nguyễn Phong Sắc. Ðó là ngôi nhà khá bề thế, được xây dựng trong dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội; thư viện đồng thời vừa là nhà truyền thống của quận. Thư viện có hơn 18.000 đầu sách, báo lại ở vị trí đắc địa, gần các trường đại học, nhưng khung cảnh rất vắng vẻ, ít người qua và bạn đọc lại càng ít hơn. Cả phòng đọc rộng, nhưng chỉ lác đác vài bác cao tuổi ngồi đọc sách, báo.

Theo chị Bùi Thị Thúy, cán bộ phụ trách thư viện, ở đây có hai cán bộ trông coi và phục vụ bạn đọc. Họ đã tìm mọi cách thu hút người đọc, nhưng mỗi năm cũng chỉ khoảng 400 người đến làm thẻ hoặc đổi thẻ. Ðây là con số quá nhỏ so với một quận đông dân như Cầu Giấy. Theo khảo sát của chúng tôi, tình trạng này phổ biến ở các thư viện quận, huyện trên địa bàn Hà Nội. Số liệu thống kê năm 2014 của Thư viện Hà Nội cho thấy, riêng Thư viện quận Hoàn Kiếm mới có số lượng bạn đọc 1.175 người, còn lại hầu hết mỗi thư viện quận chỉ được vài ba trăm người, thậm chí có những con số đáng buồn như: Thư viện quận Hoàng Mai có 94 bạn đọc, Thư viện quận Hai Bà Trưng vỏn vẹn... 25 bạn đọc.

Trao đổi ý kiến với chúng tôi, nhà nghiên cứu văn hóa - Tiến sĩ Nguyễn Minh San cho biết: "Hiện tượng thư viện vắng bạn đọc có nhiều nguyên nhân, nhưng nguyên nhân cốt lõi là văn hóa đọc đang mất dần vị trí trong xã hội hiện đại, nhất là đối với lớp trẻ. Sự phát triển của công nghệ thông tin, các phương tiện nghe, nhìn, in-tơ-nét, điện thoại thông minh... đã ảnh hưởng cách thức đọc và nội dung đọc. Nhưng theo tôi, tất cả những thứ đó không thể thay thế được việc đọc sách". Còn Giáo sư Hoàng Chương, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc Việt Nam cho rằng, phương thức giáo dục thụ động ở nước ta hiện nay khiến học sinh lười đọc sách. Thực hiện tốt phương thức tự học, sẽ khiến người học chủ động đi tìm sách để đọc.

Bạn đọc tham khảo sách tại Thư viện Hà Nội. Ảnh: TRẦN HẢI

Ðầu tư đúng tầm mới có bạn đọc

Trước thực trạng thưa vắng người đọc, không ít người bức xúc cho rằng, việc đầu tư cho thư viện quận, huyện là rất lãng phí; thậm chí còn đặt vấn đề, những thư viện như thế có nên tồn tại hay không?

PGS, TS Lương Hồng Quang, Phó Viện trưởng Viện Văn hóa - Nghệ thuật Việt Nam cho rằng, hệ thống thư viện này vẫn cần thiết trong đời sống cộng đồng, nhất là đối với lớp trẻ; vấn đề quan trọng ở đây là phải sớm đổi mới nội dung và hình thức phục vụ, khai thác có hiệu quả nguồn sách, nguồn tài nguyên trí thức. Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam Phạm Thế Khang nhận định: Ðất nước càng phát triển thì càng cần có nhiều thư viện công cộng. Nơi nào không có người đọc thì phải xem xét cung cách làm việc của cán bộ thư viện nơi đó.

Như vậy, đổi mới hoạt động của thư viện quận, huyện đang là vấn đề cấp bách đối với thiết chế văn hóa này. Theo PGS, TS Lương Hồng Quang, trong hoàn cảnh kinh tế đất nước còn khó khăn, việc đầu tư không nên dàn trải, không nhất thiết quận, huyện nào cũng phải có thư viện. Nên tập trung đầu tư cho thư viện nào có đủ điều kiện hình thành, trong đó quan trọng nhất là kho sách. Kho sách phải phong phú, gần gũi cuộc sống, nội dung thiết thực, đáp ứng nhu cầu của từng đối tượng đọc. Với kinh phí đầu tư cho thư viện trung bình một năm vài ba chục triệu đồng thì quá khó để đổi mới đầu sách. Kinh phí hạn hẹp mà không biết chọn lọc khi mua sách thì thư viện sẽ trở thành nơi tiêu thụ các loại sách ế ẩm của nhà xuất bản!

Bên cạnh đầu tư kho sách, việc nâng cấp phòng ốc, cung cách phục vụ của cán bộ thư viện cũng cần được nâng cao. Các dịch vụ thông tin thư viện phải đa dạng hóa, như đọc tại chỗ, cho mượn về nhà, phục vụ theo hình thức tự chọn (kho mở); cung cấp thông tin theo yêu cầu; biên soạn thư mục giới thiệu sách mới; thư mục chuyên đề... trên nền tảng ứng dụng công nghệ thông tin. Vụ trưởng Thư viện (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Nguyễn Thanh Mai cho biết: Tuy là thư viện trên địa bàn quận, huyện, nhưng vẫn phải đầu tư cho đúng chuẩn, đúng tầm thì mới bảo đảm chất lượng hiệu quả hoạt động. Thư viện phải trở thành trung tâm của văn hóa của quận, huyện. Ðây cũng là xu thế tổ chức thư viện của các quốc gia phát triển trên thế giới.

Một giải pháp quan trọng nữa để nâng cao tính năng hoạt động sáng tạo của thư viện quận, huyện là xây dựng thành một thiết chế đơn lập. Nếu được thực hiện cơ chế tự chủ, với hành lang pháp lý rõ ràng, các thư viện quận, huyện sẽ có bước đột phá, thoát khỏi căn bệnh bao cấp, trì trệ triền miên.

Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam Phạm Thế Khang nhấn mạnh: Bên cạnh việc đầu tư xây dựng các thư viện, việc khơi dậy phong trào đọc sách trong cộng đồng dân cư là rất quan trọng. Ngày hội sách và văn hóa đọc năm 2014 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám có gần 20 hoạt động, thu hút hàng nghìn người đến dự. Cuộc thi tuyên truyền sách hè thiếu nhi năm 2014 đã thành công cả về bề rộng lẫn bề sâu, thu hút gần 400 xã, phường với hơn 15.000 học sinh tham gia. Kinh nghiệm cho thấy, bám sát các sự kiện chính trị lớn của đất nước để tổ chức các sự kiện tuyên truyền giới thiệu sách, sẽ mang lại hiệu quả cao trong việc đưa sách đến với người đọc. Phó Giám đốc Nhà văn hóa quận Hoàn Kiếm, đồng thời phụ trách thư viện Lâm Kim Oanh chia sẻ: Thư viện quận đã phối hợp chặt chẽ với Phòng Giáo dục - Ðào tạo thường xuyên đưa học sinh đến thư viện; luân chuyển sách đến 18 phường và 20 trường học trong quận; tích cực chuẩn bị cho phong trào sách hè cho thiếu nhi sắp tới.

Hiện tại, ở Hà Nội, tám huyện Mỹ Ðức, Ba Vì, Ứng Hòa, Thạch Thất, Phú Xuyên, Ðông Anh, Sóc Sơn, Quốc Oai đã và đang tiếp nhận Chương trình thư viện lưu động của thư viện thành phố để tổ chức các chương trình đọc sách cho thiếu nhi ở địa phương... Tất cả các hình thức hoạt động đó sẽ góp phần khơi dậy phong trào đọc sách rộng rãi trong cộng đồng, hướng tới mục tiêu người đọc đi tìm sách, chứ không phải sách... đi tìm bạn đọc.