Bởi vậy, câu hỏi đặt ra với Sâm Ngọc Linh hôm nay không còn dừng ở việc khẳng định đây là loài sâm quý. Vấn đề lớn hơn là làm thế nào để giá trị quý ấy được đo lường, kiểm chứng, chuẩn hóa và thương mại hóa một cách bài bản, từ đó hình thành một chuỗi giá trị đủ sức cạnh tranh với các thương hiệu sâm lớn trên thế giới.
Từ góc nhìn đó, lễ ký kết thỏa thuận hợp tác chiến lược toàn diện giữa Viện Hóa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam với Tập đoàn Y Dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam ngày 2/7 tại Hà Nội không chỉ là một sự kiện hợp tác giữa một viện nghiên cứu và một doanh nghiệp. Sự kiện này gợi mở một hướng đi có ý nghĩa hơn: đưa khoa học trở thành nền tảng để tối ưu hóa giá trị của dược liệu Việt Nam.
Trong nhiều năm, thị trường sâm nội địa chủ yếu được dẫn dắt bởi niềm tin của người tiêu dùng vào sự quý hiếm của Sâm Ngọc Linh. Niềm tin ấy là quan trọng, nhưng niềm tin không thể thay thế tiêu chuẩn. Càng không thể thay thế dữ liệu khoa học. Khi bước vào các thị trường khó tính, mọi tuyên bố về chất lượng, hoạt tính sinh học hay giá trị dược liệu đều phải được chứng minh bằng nghiên cứu, bằng chỉ tiêu định lượng và bằng quy trình công nghệ có thể kiểm soát.
Đây cũng là khoảng cách lớn giữa một sản vật quý và một thương hiệu quốc gia. Sản vật quý có thể tạo ra giá cao trong một thị trường nhất định. Nhưng thương hiệu quốc gia đòi hỏi khả năng mở rộng, khả năng bảo đảm chất lượng đồng đều, khả năng truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn khoa học, pháp lý của thị trường quốc tế. Nếu không vượt qua được khoảng cách ấy, Sâm Ngọc Linh sẽ vẫn chủ yếu được bán như một sản phẩm đặc hữu, thay vì trở thành nền tảng cho một ngành công nghiệp dược liệu có giá trị gia tăng cao.
Nội dung trọng tâm của hợp tác lần này là triển khai dự án nghiên cứu thành phần hóa học, thử nghiệm hoạt tính sinh học và xây dựng quy trình công nghệ chiết xuất hoạt chất từ củ Sâm Ngọc Linh do Tập đoàn Y Dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam phát triển tại Việt Nam. Nhìn bề ngoài, đó là một đề tài khoa học. Nhưng xét sâu hơn, đây là bước đi nhằm tạo dựng “hồ sơ khoa học” cho sản phẩm.
Giá trị của các loài nhân sâm trên thế giới không nằm ở sinh khối thô, mà ở hàm lượng và cơ cấu các hoạt chất sinh học, đặc biệt là nhóm saponin. Một củ sâm có thể quý, nhưng nếu không xác định được thành phần hoạt chất, không chứng minh được tác dụng sinh học, không có quy trình chiết xuất ổn định thì giá trị ấy khó có thể đi xa hơn phạm vi tiêu dùng truyền thống. Ngược lại, khi hoạt chất được định danh, chuẩn hóa và chiết xuất bằng công nghệ hiện đại, sâm không chỉ còn là củ sâm. Nó có thể trở thành nguyên liệu cho dược phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm, sản phẩm chăm sóc sức khỏe và nhiều dòng sản phẩm chế biến sâu khác.
Đó chính là điểm then chốt của chuỗi giá trị. Bán củ sâm là bán tài nguyên. Bán hoạt chất là bán khoa học. Bán sản phẩm đạt chuẩn là bán công nghệ, tiêu chuẩn và niềm tin được kiểm chứng. Sự khác biệt này quyết định biên độ giá trị mà doanh nghiệp và cả ngành dược liệu có thể tạo ra.
Trong bối cảnh thị trường sâm còn đối mặt với tình trạng tranh chấp nguồn gốc, hàng giả, hàng nhái và sự cạnh tranh mạnh từ sâm ngoại nhập, việc một doanh nghiệp chủ động bắt tay với viện nghiên cứu đầu ngành cho thấy sự thay đổi trong tư duy phát triển. Thay vì chỉ dựa vào truyền thông thương hiệu, doanh nghiệp lựa chọn con đường khó hơn nhưng căn cơ hơn: khẳng định chất lượng bằng sự bảo chứng của khoa học.
Với vai trò của một cơ quan nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Hóa học có thể cung cấp nền tảng chuyên môn để phân tích, định danh, đánh giá và xây dựng quy trình công nghệ cho nguồn dược liệu. Về phía doanh nghiệp, Tập đoàn Y Dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam có vùng trồng, sản phẩm và nhu cầu thương mại hóa. Khi hai chủ thể này gặp nhau, giá trị của hợp tác không chỉ nằm ở kết quả nghiên cứu đơn lẻ, mà ở khả năng nối phòng thí nghiệm với vùng nguyên liệu, nhà máy và thị trường.
Đây là mô hình liên kết rất cần cho ngành dược liệu Việt Nam. Nhà khoa học không thể dừng lại ở công bố nghiên cứu. Doanh nghiệp cũng không thể phát triển bền vững nếu thiếu nền tảng khoa học. Chỉ khi tri thức được chuyển hóa thành quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và sản phẩm thương mại, khoa học mới thật sự đi vào đời sống, còn doanh nghiệp mới có thể tạo ra giá trị dài hạn.
Sâm Ngọc Linh là một lợi thế đặc hữu của Việt Nam. Nhưng lợi thế đặc hữu không tự động trở thành lợi thế cạnh tranh. Muốn cạnh tranh, phải có tiêu chuẩn. Muốn có tiêu chuẩn, phải có nghiên cứu. Muốn đi ra thế giới, phải có dữ liệu đủ sức thuyết phục các thị trường quốc tế. Vì vậy, sự hợp tác giữa Viện Hóa học và Tập đoàn Y Dược Sâm Ngọc Linh Việt Nam có thể được nhìn như một nỗ lực chuyển Sâm Ngọc Linh từ câu chuyện “quý hiếm” sang câu chuyện “được chứng minh”.
Đó cũng là con đường để bảo vệ giá trị thật của “quốc bảo”. Bởi khi thị trường thiếu chuẩn mực, sản phẩm tốt và sản phẩm kém chất lượng dễ bị đặt cạnh nhau trong cùng một không gian tiêu dùng. Người làm thật chịu thiệt. Người tiêu dùng mất niềm tin. Thương hiệu quốc gia bị tổn hại. Khoa học, trong trường hợp này, không chỉ giúp gia tăng giá trị mà còn là công cụ sàng lọc, bảo vệ và thiết lập lại trật tự thị trường.
Từ sự kiện ký kết ngày 2/7, điều đáng chờ đợi không chỉ là những kết quả phân tích trong phòng thí nghiệm. Quan trọng hơn là liệu các kết quả ấy có được chuyển hóa thành hệ tiêu chuẩn, quy trình sản xuất, công nghệ chiết xuất và dòng sản phẩm đủ sức cạnh tranh hay không. Nếu làm được điều đó, Sâm Ngọc Linh sẽ không chỉ được nhắc đến như một dược liệu quý của Việt Nam, mà có thể từng bước trở thành một thương hiệu quốc gia có nền tảng khoa học, công nghệ và giá trị kinh tế tương xứng.
Một “quốc bảo” không thể chỉ sống bằng danh xưng. Nó cần được bảo vệ bằng tiêu chuẩn, được nâng tầm bằng công nghệ và được khẳng định bằng những giá trị có thể kiểm chứng. Sự bắt tay giữa nhà khoa học và doanh nghiệp lần này vì thế không chỉ là một hoạt động hợp tác nghiên cứu, mà là một bước đi cần thiết trên con đường đưa dược liệu Việt Nam ra khỏi cách phát triển dựa vào tài nguyên thô, để bước vào quỹ đạo phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và chuỗi giá trị.
