Tại các tỉnh, xã, thôn, nhiều mô hình, câu lạc bộ chuyên đề hoặc lồng ghép nội dung chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống đã hoạt động tốt, phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dân số, xây dựng đời sống văn hóa tiến bộ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc theo hướng văn minh, bền vững.
Theo ngành chức năng các tỉnh Tây Nguyên, nạn tảo hôn từng phổ biến ở vùng sâu, vùng xa, nhất là trong cộng đồng các dân tộc thiểu số, khiến nhiều trẻ em phải bỏ học, ảnh hưởng sâu sắc đến phát triển kinh tế-xã hội địa phương và các gia đình. Hôn nhân cận huyết thống cũng luôn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến giống nòi, thường xảy ra ở các cộng đồng sống biệt lập, khép kín.
Hậu quả của hôn nhân cận huyết thống là gia tăng các bệnh bẩm sinh, suy giảm thể chất, trí tuệ, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng dân số địa phương. Thông tin từ Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lâm Đồng, sau 10 năm thực hiện đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số” giai đoạn 2015-2025, tỉnh đã đạt nhiều kết quả quan trọng, tạo chuyển biến rõ nét trong nhận thức và hành động của người dân. Tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống đã giảm đáng kể.
Trong giai đoạn 2015- 2020, tỉnh ghi nhận 1.164 trường hợp tảo hôn; giai đoạn 2021- 2025, giảm còn 697 trường hợp, nhiều địa bàn trọng điểm giảm 30-40% so với trước. Từ những mô hình điểm ban đầu, đến nay, toàn tỉnh đã phát triển 337 mô hình, câu lạc bộ, phủ khắp các địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Số lượng mô hình tăng nhanh cho thấy sức lan tỏa mạnh mẽ và tính khả thi cao, với nhiều hình thức tiếp cận cộng đồng thông qua các câu lạc bộ, tổ tư vấn.
Các mô hình không chỉ tuyên truyền, vận động mà còn hỗ trợ trực tiếp thanh niên và gia đình dân tộc thiểu số có nguy cơ cao; đồng thời, gắn với các hoạt động văn hóa, thể thao, xây dựng đời sống mới, góp phần tạo nên sự thay đổi bền vững. Một trong những nguyên nhân khiến tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống còn tồn tại xuất phát từ điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội đặc thù của vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Tỷ lệ hộ nghèo cao, trình độ dân trí còn thấp, phong tục, tập quán lạc hậu vẫn tồn tại qua nhiều thế hệ. Nhận thức về Luật Hôn nhân và gia đình của một bộ phận người dân còn hạn chế. Thời gian tới, các ngành chức năng Tây Nguyên sẽ tiếp tục phối hợp tổ chức các chương trình tập huấn cho đội ngũ cộng tác viên dân số, cán bộ thôn, chi hội, đoàn thể và người có uy tín trong cộng đồng dân tộc thiểu số.
Nội dung tập huấn tập trung vào tác hại của tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đối với sức khỏe, chất lượng giống nòi; vận động xóa bỏ hủ tục, nâng cao chất lượng dân số và đời sống nhân dân. Đồng thời, qua các chương trình tại địa bàn vùng dân tộc thiểu số, miền núi có tỷ lệ hoặc nguy cơ tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống cao để xác định những hoạt động ưu tiên, từ đó tăng cường nguồn lực trong triển khai thực hiện.