Kể từ đó, xuyên qua hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, bước vào 40 năm Đổi mới cho đến khi đất nước đang chuẩn bị thế và lực bước vào kỷ nguyên mới, Báo Nhân Dân vẫn luôn giữ vững vị trí là ngọn cờ tư tưởng, là cơ quan ngôn luận, là đội quân xung kích trên mặt trận thông tin - tuyên truyền của Đảng, Nhà nước và nhân dân.
Ngày xuân, lật giở Báo Nhân Dân giai đoạn đất nước trước ngưỡng cửa năm 1986 để thấy lịch sử sống động, quyết liệt, sục sôi trên từng trang báo. Đổi mới - “cuộc chuyển mình mang tính vận mệnh”, không chỉ là quyết sách kinh tế tại một thời điểm, mà là cả hành trình dài đấu tranh tư duy, lý luận, trải qua nhiều tìm tòi, khảo nghiệm thực tiễn.
1 Những số báo đầu năm 1986, dấu ấn đậm nét đầu tiên là biếm họa trên trang nhất Báo Nhân Dân số chủ nhật. Nét vẽ trào phúng phản ánh trực diện vào những tồn tại của cơ chế cũ bằng thủ pháp hài hước, cách điệu. Loạt biếm họa như: “Giá mua”, “Máy bơm chống hạn không xăng/ Xăng cho xe máy loăng quăng có thừa!” trên số ra ngày 5/1/1986; “Đường đi của vật tư nông nghiệp” số ngày 12/1/1986; “Thời tiết thay đổi” số ngày 19/1/1986…
Thông qua các bài xã luận, loạt bài viết lĩnh vực kinh tế, nông nghiệp, xây dựng Đảng… Báo Nhân Dân góp tiếng nói trăn trở trong việc tìm tòi những giải pháp, hiệu quả thực tế, thử nghiệm mô hình mới. Những chuyên mục “Trên mặt trận sản xuất lương thực”, “Năng suất - Chất lượng - Hiệu quả”… phản ánh chuyển động mới trong việc tổ chức lại sản xuất, đổi mới cơ chế quản lý, nêu bật kinh nghiệm và kiến nghị từ thực tiễn…
Báo Nhân Dân số 11.761 ra ngày 19/9/1986 có xã luận “Tăng cường chỉ đạo nhằm phát huy hiệu quả của khoán sản phẩm trong nông nghiệp” phân tích: “Khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động trong nông nghiệp là một hình thức quản lý tiến bộ… Khoán sản phẩm tới nhóm và người lao động trong nông nghiệp không hề làm cản trở việc áp dụng những tiến bộ kỹ thuật, ngược lại tạo nên phong trào quần chúng rộng rãi áp dụng những tiến bộ kỹ thuật để nâng cao năng suất lao động, tăng thu nhập của xã viên và của tập thể”. Bám sát hơi thở thực tiễn từ phản ánh mô hình khoán sản phẩm tại cơ sở, nhiều bài viết đã khơi thông luồng dư luận, tạo nên một diễn đàn mở trong giai đoạn tiền đề Đổi mới.
Nhưng để đến được giai đoạn “cởi mở” trên mặt báo, khi hầu hết ý kiến đã “bật đèn xanh” ủng hộ khoán, không thể không nhắc đến giai đoạn đấu tranh nền tảng từ nhiều năm trước.
2 Về giai đoạn thử nghiệm khoán ở Hải Phòng những năm 1977-1980, tác giả Đặng Phong trong cuốn “Phá rào” trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới đã viết: “Sau khi lãnh đạo thành phố (Hải Phòng - PV) đi thăm Đoàn Xá (tiên phong thực hiện mô hình khoán trong nông nghiệp) về được một tháng, ngày 27/6/1980, Ban Thường vụ Thành ủy Hải Phòng ban hành Nghị quyết số 24-NQ/TU, cho áp dụng khoán trên 100% đất nông nghiệp của Hải Phòng… Ông Hoàng Tùng, khi đó là Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên huấn Trung ương, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, đã nhận xét về Nghị quyết 24 của Hải Phòng: “Tôi tham gia Trung ương đã nhiều năm và theo dõi khá nhiều nghị quyết của các cấp ủy địa phương, ít thấy có nghị quyết nào lại giải quyết một vấn đề do cuộc sống đặt ra một cách dũng cảm và thiết thực như nghị quyết này”.
“Trong sự tư duy thời đó, báo chí là một người bạn đồng hành rất tích cực. Những thông tin từ thực tế đã thấm vào báo chí, rồi qua báo chí lan rộng ra xã hội, góp phần rất quan trọng vào việc thay đổi quan điểm đối với khoán”, tác giả Đặng Phong nhận định. Hàng chục tờ báo trong cả nước đã tích cực góp phần vào cuộc tìm tòi này. Trong đó, phải kể đến hai tờ báo được dư luận chú ý nhiều là Báo Nhân Dân và báo Đại đoàn kết, với những tên tuổi được coi là có công rất nhiều với khoán như Hà Đăng, Hữu Thọ, Minh Tân, Lê Thọ, Minh Sâm, Văn Sơn (Nhân Dân), Lê Điền, Thái Duy (Đại đoàn kết). Báo Nhân Dân là cơ quan ngôn luận của Đảng, nên ý kiến của báo có trọng lượng rất đáng kể. Lúc này, hầu hết Ban Biên tập Báo Nhân Dân đã ủng hộ khoán. Nhưng đưa chuyện đó lên mặt báo thì không đơn giản” (1).
Nhà báo Hữu Thọ nhớ lại: “Đất nước có dấu hiệu khủng hoảng kinh tế, xã hội vào khoảng năm 1979. Sản xuất trì trệ, ruộng đồng bỏ hoang, năng suất cây trồng thấp, dân làm không đủ ăn, tâm trạng có nhiều phân vân. Anh chị em làm Báo Nhân Dân đi công tác thực tế thấy rất rõ điều đó. Cũng có lúc báo đã giới thiệu khoán hộ ở Vĩnh Phúc, nhưng bị ngăn lại” (2).
Cũng về giai đoạn này, nhà báo Hà Đăng viết: “Việc tuyên truyền cho cơ chế khoán đã được tất cả bộ máy truyền thông đại chúng của chúng ta tiến hành như một chiến dịch tập trung, sôi nổi, liên tục, kể từ vụ mùa 1980. Trong đó, Báo Nhân Dân đóng vai trò xung kích và chủ lực. Điều lý thú là trong khi ở cơ quan tham mưu về nông nghiệp của Trung ương có ý kiến phản đối khoán một cách quyết liệt và lúc còn chưa có Chỉ thị 100 (Chỉ thị số 100-CT/TW năm 1981 về Cải tiến công tác khoán, mở rộng khoán sản phẩm đến nhóm lao động và người lao động trong hợp tác xã nông nghiệp - PV), thì Tổng Biên tập đã triệu tập toàn Ban Biên tập họp để bàn về thái độ của báo Đảng đối với khoán” (2).
3 Không chỉ dừng ở những bài báo, sau loạt bài về khoán sản phẩm trong nông nghiệp giai đoạn đầu 1980, Báo Nhân Dân đã tổ chức một cuộc hội thảo về chủ đề này, được xem như “trận bán kết” giữa hai quan điểm. Hội thảo diễn ra từ ngày 27-29/10/1980 tại Côn Sơn. Gần 100 người tham dự, gồm lãnh đạo các tỉnh, những nhân vật chủ chốt trong ngành nông nghiệp, các nhà nghiên cứu, đại diện của các viện khoa học, đại diện của nhiều tờ báo lớn. Trong cuộc hội thảo này, những ý kiến ủng hộ khoán đã có sức thuyết phục áp đảo. Chỉ còn một số người e rằng nếu khoán thì sẽ làm tiêu tan những cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, sẽ vi phạm những nguyên lý chung (1).
Kết luận Hội nghị, Tổng Biên tập Hoàng Tùng đã khẳng định: “Nên mở rộng khoán sản phẩm đối với cả cây lúa. Đó là kiến nghị của tập thể những người dự hội thảo, cộng tác viên của Báo Nhân Dân đối với Đảng và Nhà nước”. Sau này, nhà báo Hữu Thọ nhìn nhận: “Bây giờ đọc lại những trang báo cũ cũng như những văn kiện của Đảng, phải khẳng định thêm một lần nữa vai trò của tập thể chúng ta, đứng đầu là đồng chí Hoàng Tùng, là một trong những tập thể đi đầu góp phần vào việc ủng hộ công cuộc Đổi mới, bắt đầu từ việc ủng hộ mạnh mẽ khoán sản phẩm trong nông nghiệp” (2).
Hành trình chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang kinh tế thị trường tại Việt Nam là một quá trình gian nan, khởi đầu từ những tồn tại của thực tiễn, dẫn đến các cuộc “phá rào” tại cơ sở, từ đó thay đổi tư duy và cuối cùng đi đến những quyết sách đổi mới. Quá trình chuyển đổi không diễn ra theo một lộ trình được thiết kế sẵn mà là kết quả của việc “vừa đi vừa mở đường”, từ những thử nghiệm ở cơ sở để trở thành chính sách quốc gia. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (tháng 12/1986) đã đánh dấu bước ngoặt lịch sử khi đưa ra quan điểm mới xuất phát từ thực tế của nước ta và là sự vận dụng quan điểm của Lê-nin coi nền kinh tế có cơ cấu nhiều thành phần là một đặc trưng của thời kỳ quá độ (3).
Khẽ tay lật giở từng trang báo cũ đã ngấm màu năm tháng, cảm nhận không khí của Đại hội VI, của những ngày sục sôi cải cách đúng 40 năm trước nay vẫn vẹn nguyên giá trị. Mùa xuân này, nhìn những người lính biên phòng và nhân dân tuyến biên giới Xín Mần nâng niu số Báo Nhân Dân đưa tin về Đại hội lần thứ XIV của Đảng mà lòng đầy tự hào, trân trọng. Chúng tôi -
những người làm báo trẻ thêm biết ơn thế hệ đi trước và tự dặn mình nghiêm cẩn khi được trao cơ hội hòa mình vào không gian tác nghiệp sôi nổi ấy ■
---------------------
(1) : “Phá rào” trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới, Đặng Phong.
(2) : Nhớ một thời làm báo Nhân Dân, Nhiều tác giả, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia.
(3) : Triển lãm tư liệu “Đảng Cộng sản Việt Nam qua các thời kỳ Đại hội”, Thư viện Quốc gia Việt Nam.
