Tham luận tham gia tại Hội nghị toàn quốc tổng kết công tác năm 2025, nhiệm kỳ 2021-2025 và triển khai nhiệm vụ trọng tâm năm 2026 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tổ chức ngày 27/12, Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Bắc, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn, đã gợi mở một cách tiếp cận mới: Xem nghệ thuật biểu diễn không chỉ là lĩnh vực sáng tạo tinh thần mà còn là một “nguồn lực sạch”, một xung lực phát triển quan trọng của nền kinh tế hiện đại.
“Động lực mềm” cho tăng trưởng kinh tế
Suốt một thời gian dài, nghệ thuật biểu diễn thường được nhìn nhận chủ yếu như một lĩnh vực phục vụ đời sống tinh thần, phụ thuộc phần lớn vào ngân sách Nhà nước. Trong bối cảnh mới, cách tiếp cận này đã bộc lộ những hạn chế, không còn phù hợp với xu thế phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa trên thế giới.
Theo Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Bắc, đã đến lúc cần thay đổi căn bản tư duy quản lý và đầu tư, chuyển từ cách nhìn nghệ thuật như một lĩnh vực “tiêu dùng ngân sách” sang xác lập vị thế của nghệ thuật biểu diễn như một nguồn lực kinh tế đặc thù. Ông nhấn mạnh: “Nghệ thuật biểu diễn không thể tiếp tục được nhìn nhận thuần túy như một lĩnh vực tiêu dùng, mà cần được đặt đúng vị trí là một động lực phát triển mềm, có sức lan tỏa mạnh mẽ cả về kinh tế, xã hội và văn hóa”.
Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn cũng cho rằng: Sự thay đổi này không đồng nghĩa với thương mại hóa đơn giản hay đánh mất bản sắc, mà là nhận diện đầy đủ hơn những giá trị kinh tế-xã hội-văn hóa kết tinh trong mỗi sản phẩm nghệ thuật. Trong nền kinh tế sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn trở thành một mắt xích quan trọng của chuỗi giá trị, nơi cảm xúc, trải nghiệm và ký ức văn hóa được “sản xuất” và chuyển hóa thành giá trị gia tăng.
Thực tiễn cho thấy, mỗi chương trình nghệ thuật, mỗi lễ hội hay sự kiện biểu diễn không chỉ mang lại giá trị thẩm mỹ, mà còn kích hoạt hàng loạt ngành dịch vụ liên quan như du lịch, lưu trú, ẩm thực, vận chuyển... Đó là quá trình tạo lập giá trị đặc biệt, trong đó trải nghiệm văn hóa trở thành “sợi dây” gắn kết du khách với điểm đến.
Trong bối cảnh cạnh tranh điểm đến ngày càng gay gắt, câu hỏi “xem gì, trải nghiệm gì” đang dần thay thế cho “đi đâu”, đưa nghệ thuật biểu diễn trở thành nội dung cốt lõi của các sản phẩm du lịch văn hóa. Mối quan hệ giữa nghệ thuật và du lịch mang tính cộng sinh rõ nét: nghệ thuật làm sâu sắc trải nghiệm, còn du lịch mở rộng thị trường và không gian lan tỏa của nghệ thuật.
Thực tế tại Việt Nam đã chứng minh, các chương trình nghệ thuật thực cảnh gắn với du lịch, như Ký ức Hội An, với quy mô hàng trăm diễn viên, biểu diễn ngoài trời, đã trở thành sản phẩm văn hóa-du lịch đặc sắc, thu hút lượng lớn du khách quốc tế và tạo nguồn doanh thu ổn định, bền vững mỗi năm. Hay live concert quy mô lớn của nghệ sĩ hàng đầu Mỹ Tâm vừa được tổ chức mới đây mang lại doanh thu khủng là những minh chứng rất sống động cho mối quan hệ cộng sinh giữa nghệ thuật biểu diễn và du lịch.
Sự tham gia ngày càng sâu của khu vực tư nhân, thông qua các mô hình hợp tác “hai bên” giữa nghệ thuật và doanh nghiệp, đang mở ra những hướng đi mới, giúp nghệ thuật biểu diễn thoát khỏi sự phụ thuộc đơn thuần vào ngân sách, từng bước vận hành theo cơ chế thị trường nhưng vẫn giữ vững giá trị cốt lõi.
Theo Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn Xuân Bắc, trong bối cảnh tài nguyên thiên nhiên ngày càng hữu hạn, nghệ thuật biểu diễn nổi lên như một “nguồn lực xanh”, dựa trên chất xám, sáng tạo và bản sắc văn hóa để tạo lợi thế cạnh tranh lâu dài. Hiệu quả của lĩnh vực này không chỉ được đo bằng doanh thu bán vé, mà còn thể hiện ở khả năng xây dựng hình ảnh quốc gia, thương hiệu điểm đến và sức hấp dẫn của các đô thị.
Những dẫn chứng từ thực tiễn quốc tế cũng cho thấy rõ điều này. Đã nhiều năm nay hệ thống nhà hát Broadway của Mỹ đã trở thành “tượng đài” đại diện cho đỉnh cao thành công thương mại của ngành công nghiệp sân khấu thế giới mà bất kỳ quốc gia nào cũng mơ ước. Doanh thu lên tới hàng tỷ USD mỗi năm đã biến Broadway trở thành một thương hiệu quốc gia mà bất cứ du khách nào khi đến Mỹ cũng mong muốn tìm đến để trải nghiệm. Cùng với Broadway (Mỹ), chiến lược xuất khẩu văn hóa của Hàn Quốc cũng đã biến nghệ thuật biểu diễn thành công cụ sắc bén để chinh phục thị trường toàn cầu, góp phần nâng cao vị thế quốc gia.
Từ những kinh nghiệm này, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn khẳng định: Đối với Việt Nam, đầu tư cho nghệ thuật biểu diễn chính là đầu tư cho tương lai của nền kinh tế, nơi giá trị văn hóa trở thành sức mạnh cạnh tranh bền vững trong tiến trình hội nhập quốc tế.
Đẩy mạnh mô hình hợp tác công-tư
Để nghệ thuật biểu diễn thực sự trở thành một ngành kinh tế có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao, đóng góp thiết thực cho tăng trưởng và nâng tầm thương hiệu quốc gia, nhiều chuyên gia cho rằng: Vấn đề không nằm ở việc tổ chức nhiều chương trình hơn, mà là phải xây dựng một hệ sinh thái phát triển đồng bộ, khắc phục tình trạng “đứt gãy” các khâu trong chuỗi giá trị từ sáng tạo, sản xuất đến phân phối và xuất khẩu.
Trước hết, cần coi đầu tư cho nghệ thuật biểu diễn là đầu tư cho phát triển. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua việc hình thành “vốn mồi” cho những dự án nghệ thuật có tiềm năng, đặc biệt là các chương trình mang bản sắc văn hóa Việt Nam, có khả năng phục vụ du lịch và tiếp cận thị trường quốc tế. Cơ chế hỗ trợ ban đầu sẽ tạo lực đẩy để thu hút doanh nghiệp, nhà đầu tư tư nhân cùng tham gia, từng bước chuyển từ mô hình bao cấp sang mô hình hợp tác công-tư trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn.
Cùng chung quan điểm này, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn cho rằng, để nghệ thuật biểu diễn thực sự trở thành một xung lực phát triển, cần có những giải pháp đồng bộ nhằm tháo gỡ các rào cản về cơ chế và nhận thức.Trước hết, cần đổi mới mạnh mẽ mô hình quản lý, chuyển từ tư duy “bao cấp” sang “kiến tạo phát triển”. Nhà nước giữ vai trò mở đường, xây dựng hành lang pháp lý thông thoáng, minh bạch, tạo điều kiện để thị trường nghệ thuật vận hành lành mạnh, hiệu quả.
Bên cạnh đó, nghệ thuật biểu diễn cần được đặt ở vị trí trung tâm trong các chiến lược phát triển kinh tế-văn hóa tổng thể, gắn với quy hoạch du lịch, phát triển đô thị sáng tạo và xây dựng thương hiệu quốc gia. Chỉ khi được tích hợp sâu vào các cấu phần kinh tế khác, nghệ thuật mới phát huy đầy đủ vai trò là “nguồn lực quốc gia”.
Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Bắc cũng cho rằng, phát triển nguồn nhân lực sáng tạo phải được coi là nhiệm vụ then chốt. Đầu tư cho nghệ thuật chính là đầu tư cho chất lượng con người, nuôi dưỡng tư duy linh hoạt, trí tuệ cảm xúc và năng lực sáng tạo - những yếu tố quyết định năng suất lao động và khả năng thích ứng của nền kinh tế trong dài hạn...
Với tầm nhìn chiến lược, sự đổi mới tư duy quản lý và sự đồng hành của toàn xã hội, người đứng đầu Cục Nghệ thuật biểu diễn tin tưởng nghệ thuật biểu diễn Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành một “động lực mềm” mạnh mẽ, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, bền vững và giàu bản sắc văn hóa.
