Đánh giá kỹ tác động với đề xuất mở rộng đối tượng hiến mô, tạng

Nhu cầu ghép mô, tạng ngày càng lớn

Theo dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), cơ quan soạn thảo đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến một số loại mô tái sinh khi còn sống để điều trị cho người thân trong những điều kiện đặc biệt; đồng thời mở rộng khả năng hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.

Theo Bộ Y tế, dự thảo không cho phép lấy thận, gan, tim, phổi hoặc các bộ phận cơ thể lành của người dưới 18 tuổi đang sống. Việc hiến mô tái sinh được giới hạn trong quan hệ gia đình, có điều kiện về sức khỏe, sự đồng thuận và tư vấn độc lập. Đối với hiến sau khi qua đời, dự thảo đặt ra yêu cầu về xác định tử vong, nguyện vọng hiến và sự đồng ý của người đại diện.

Ngày 27/10, Bộ Y tế tổ chức họp báo làm rõ hơn bản chất của dự thảo, nhất là việc phân biệt giữa đăng ký nguyện vọng hiến và đáp ứng điều kiện hiến, cũng như giữa hiến mô khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời. Đây là sự phân biệt cần thiết, bởi 2 trường hợp có bản chất pháp lý, y khoa và mức độ rủi ro khác nhau.

Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan khẳng định, dự thảo Luật được xây dựng trên 2 nguyên tắc cốt lõi là mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh, nhất là trẻ em, đồng thời siết chặt điều kiện hiến và các hành vi bị nghiêm cấm.

Trước đó, nhiều chuyên gia hiến tạng cũng ủng hộ việc mở rộng nguồn hiến là nhu cầu ghép mô, tạng ngày càng lớn, nhất là đối với những bệnh nhi mắc bệnh hiểm nghèo. Việc dự luật đề xuất sẽ tạo hành lang pháp lý cho đội ngũ bác sĩ thực hiện công việc chuyên môn thuận lợi hơn, đúng quy định pháp luật.

Thống kê của Bộ Y tế, tính đến tháng 5/2026, cả nước có hơn 175.000 người đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết, chết não. Tuy nhiên, ghép tạng từ người hiến sống vẫn chiếm khoảng 91,4% tổng số ca ghép tạng. Trong hành trình giành giật sự sống của những bệnh nhân suy tạng giai đoạn cuối, ghép tạng nhiều khi là cơ hội điều trị cuối cùng.

Với bệnh nhi, hành trình ấy càng gian nan bởi ngoài tình trạng khan hiếm nguồn tạng hiến, việc tìm được bộ phận cơ thể phù hợp về kích thước, đặc điểm giải phẫu và các yếu tố miễn dịch là một thách thức lớn. Theo thống kê của Bộ Y tế, tháng 10/2026, tại Bệnh viện Nhi Trung ương, mỗi năm có hơn 20 bệnh nhân chờ ghép gan và khoảng 40 bệnh nhân chờ ghép thận.

Hiến mô, tạng để cứu người là một trong những nghĩa cử cao đẹp, nhân văn của con người. Nhờ những tiến bộ của y học ghép tạng, nhiều bệnh nhân từng đứng trước ranh giới sinh tử đã có cơ hội trở lại cuộc sống.

Tuy nhiên, không ít chuyên gia cho rằng, nhu cầu cứu chữa cấp bách không tự nó tạo ra căn cứ đầy đủ để mở rộng quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của trẻ em, để vội vàng “nới lỏng” những giới hạn pháp luật vốn được thiết lập để bảo vệ trẻ em.

Khi cơ thể con người có nguy cơ trở thành đối tượng của những giao dịch bất hợp pháp, chính sự thận trọng trong lập pháp chính là một hình thức phòng ngừa tội phạm từ gốc.

Việc một chính sách được thiết kế với mục đích nhân đạo không có nghĩa mọi nguy cơ phát sinh từ chính sách ấy đã được kiểm soát. Điều 5 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 xác định người từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, sau khi chết và hiến xác. Giới hạn độ tuổi này không phải sự tùy tiện, mà gắn với yêu cầu về năng lực nhận thức và tự quyết đối với những vấn đề đặc biệt quan trọng liên quan thân thể con người.

Chị Trần Mỹ Hạnh, Phú Thọ cho biết bản thân cảm thấy bất an trước đề xuất này của Bộ Y tế.

"Tôi hiểu là nhiều cuộc đời rất cần được hiến mô, tạng nhưng trẻ dưới 18 tuổi mà được phép hiến sẽ có nhiều rủi ro. Bọn buôn bán nội tạng chúng chẳng từ thủ đoạn nào khi lợi ích quá lớn. Thật sự rất lo lắng", chị Hạnh bày tỏ.

Cần đánh giá tác động độc lập cho thấy lợi ích vượt trội so với rủi ro

Dưới góc nhìn của người làm công tác điều tra, nghiên cứu tội phạm trong nhiều năm, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu cho rằng nguy cơ đáng quan tâm nhất không nằm ở mục đích của chính sách, mà ở khả năng những chủ thể có động cơ bất hợp pháp tìm cách khai thác các ngoại lệ được pháp luật cho phép.

Nếu phạm vi hiến mô, tạng được mở rộng sang người chưa thành niên, những nguy cơ cần đánh giá không chỉ là sự cưỡng ép trực tiếp, mà còn là khả năng mua chuộc người giám hộ, lợi dụng quan hệ nuôi dưỡng, gây áp lực tình cảm hoặc tạo dựng hồ sơ thể hiện sự đồng thuận không phản ánh đúng ý chí của trẻ.

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu cho rằng chưa nên mở rộng quyền hiến mô của người dưới 18 tuổi khi còn sống ở thời điểm hiện nay. Nếu muốn nghiên cứu những ngoại lệ đặc biệt, cơ quan soạn thảo cần chứng minh bằng bằng chứng y khoa và đánh giá tác động độc lập rằng lợi ích đạt được vượt trội so với rủi ro, đồng thời không có giải pháp thay thế phù hợp. Điều quan trọng là phải đánh giá sự tương thích với điều kiện quản trị, năng lực giám sát y tế và khả năng phòng ngừa tội phạm của Việt Nam.

“Xét đến cùng, sự tiến bộ của pháp luật không chỉ thể hiện ở những quyền mới được mở rộng, mà còn ở khả năng nhận diện và ngăn chặn những nguy cơ có thể phát sinh từ chính sự mở rộng ấy. Không thể để lòng nhân ái, vốn sinh ra để cứu người, trở thành kẽ hở cho những hành vi xâm hại con người. Nếu chưa chứng minh được cơ chế bảo vệ đủ hiệu quả trong thực tế thì đề xuất này cần loại bỏ”, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.

Điều quan trọng không phải là mở rộng hay thu hẹp quyền hiến bằng mọi giá, mà là xác định đúng những trường hợp cần bảo vệ bằng giới hạn pháp luật và những trường hợp có thể tháo gỡ rào cản để cứu người mà vẫn bảo đảm an toàn, công bằng và nhân phẩm con người.

Theo Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh, mục tiêu cứu người cao quý đến đâu cũng không thể thay thế yêu cầu chứng minh một chính sách mới là cần thiết, an toàn và có đủ cơ chế bảo vệ người yếu thế.

Pháp luật cấm mua bán tạng không có nghĩa là không còn người tìm cách mua bán. Pháp luật cấm ép buộc không có nghĩa là mọi sự đồng ý đều thật sự tự nguyện.

“Cần công khai đánh giá tác động để người dân biết việc mở rộng đối tượng hiến sang người dưới 18 tuổi dự kiến giải quyết được bao nhiêu phần của tình trạng thiếu nguồn tạng, cũng như những nguy cơ mới có thể phát sinh”, luật sư Hoàng Hà kiến nghị.

Theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, việc mở rộng nguồn tạng để cứu các em nhỏ là cần thiết, nhưng không thể cứu một đứa trẻ bằng cách đặt một đứa trẻ khác vào nguy cơ.

Theo dự thảo, việc hiến mô tái sinh được giới hạn trong quan hệ gia đình tuy nhiên phạm vi người trong quan hệ gia đình rất rộng theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2024. Đó là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa các thành viên. Có ý kiến đề nghị chỉ nên giới hạn trong phạm vi hẹp hơn, bởi nếu mở rộng với quan hệ nuôi dưỡng sẽ khó kiểm soát rủi ro có thể xảy ra.