Qua 20 năm thi hành, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, góp phần phát triển kỹ thuật ghép mô, bộ phận cơ thể người tại Việt Nam.
Tính đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện tổng số 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người, chủ yếu là thận, gan, tim, phổi. Số lượng ca ghép tạng ở nước ta hiện nay đang chủ yếu là ghép tạng từ người cho sống với 10.225 ca chiếm 91,4%, số ca ghép từ người cho chết não chỉ chiếm khoảng 8,6%.
Với số lượng ca ghép tạng lớn từ người cho sống như vậy, có nhiều ảnh hưởng, tác động đến sức khỏe người hiến, nhiều tác động tiêu cực về kinh tế-xã hội đối với Nhà nước và tiềm ẩn nguy cơ rất lớn về mua bán mô, bộ phận cơ thể người, từ đó ảnh hưởng đến trật tự xã hội.
Nhiều tồn tại, hạn chế
Theo Bộ Y tế, hoạt động hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác vẫn còn nhiều tồn tại, hạn chế cần được giải quyết. Trước hết, thiếu hành lang pháp lý cho việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người sau khi chết tuần hoàn. Luật hiện hành chỉ cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể người sau khi chết não, trong khi trên thế giới năm 2024 tỷ lệ tạng hiến từ người sau khi chết tuần hoàn chiếm khoảng 28% tổng số tạng hiến.
Quy định về độ tuổi người hiến còn bất cập: không cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến sau khi chết; chưa có ngưỡng tuổi phù hợp đối với hiến máu; quy định độ tuổi hiến khi còn sống từ đủ 18 tuổi trở lên chưa đủ chặt chẽ để phòng ngừa mua bán mô, bộ phận cơ thể người trá hình.
Thiếu quy định về ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong toàn bộ hoạt động hiến, lấy, ghép và điều phối mô, bộ phận cơ thể người.
Bên cạnh đó, một số điều kiện đối với cơ sở y tế thực hiện ghép bộ phận cơ thể người không còn phù hợp (yêu cầu "đơn vị ghép thực nghiệm"; yêu cầu bắt buộc có chuyên gia giám định pháp y trong kíp xác định chết não).
Vẫn còn khoảng trống pháp lý về máu, tế bào và các sản phẩm từ tế bào, mô: Luật hiện hành loại trừ việc truyền máu, ghép tủy và chưa điều chỉnh thống nhất hoạt động hiến, lấy, ứng dụng tế bào gốc.
Mở rộng định nghĩa và cơ sở pháp lý về chết tuần hoàn
Một trong những điểm mới then chốt nhất của dự thảo Luật là việc mở rộng định nghĩa và cơ sở pháp lý về chết tuần hoàn. Khoản 11 Điều 2 dự thảo Luật quy định chết tuần hoàn là tình trạng mất chức năng tuần hoàn và hô hấp không thể phục hồi và người chết tuần hoàn không thể sống lại được.
Việc bổ sung quy định này đi kèm với quy định tại khoản 1 Điều 19: việc xác định chết, chết tuần hoàn là cơ sở pháp lý để tiến hành lấy mô, bộ phận cơ thể người.
Quy định này có ý nghĩa lớn bởi trên thực tế tại các bệnh viện, số lượng bệnh nhân tử vong do ngừng tim, tuần hoàn lớn hơn rất nhiều so với các ca chết thuần túy.
Việc công nhận tiêu chuẩn chết tuần hoàn cùng với quy trình xác định chuyên môn chặt chẽ được quy định tại dự thảo sẽ giúp các cơ sở y tế tiếp cận nguồn hiến mô, tạng tiềm năng một cách hợp pháp và kịp thời.
Góp ý hoàn thiện đề xuất này, Bộ Tài nguyên và Môi trường đề nghị quy định rõ nguyên tắc, tiêu chí xác định "chết tuần hoàn" bởi việc phân định giữa tình trạng ngừng tuần hoàn, hô hấp trong cấp cứu và tình trạng chết tuần hoàn có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xác định thời điểm được phép lấy mô, bộ phận cơ thể người.
Một số Sở Y tế đề nghị nên quy định theo hướng nếu người chết não hoặc người chết tuần hoàn chưa có nguyện vọng thì chỉ cần gia đình đồng ý thì được hiến, quy định điều kiện của thành viên hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn. Làm rõ thành viên hội đồng có phải bác sĩ sẽ thực hiện ca cấy ghép sau này không để tránh xung đột lợi ích. Đồng thời, dự thảo cũng quy định rõ về hiến, ghép tạng có yếu tố nước ngoài để tránh mua bán.
Người dưới 18 tuổi được phép hiến mô, tạng
Một sửa đổi quan trọng là quy định về độ tuổi người hiến. Quy định hiện hành không cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến sau khi chết; chưa có ngưỡng tuổi phù hợp đối với hiến máu; quy định độ tuổi hiến khi còn sống từ đủ 18 tuổi trở lên chưa đủ chặt chẽ để phòng ngừa mua bán mô, bộ phận cơ thể người trá hình.
Do đó, dự thảo Luật quy định linh hoạt độ tuổi hiến tạng và mở rộng đối tượng hiến mô tái sinh. Các quy định sửa đổi, bổ sung đã nới lỏng và phân loại chi tiết các điều kiện độ tuổi hiến tạng nhằm tạo điều kiện tối đa cho nguyện vọng nhân đạo của người dân.
Theo đó, người dưới 18 tuổi được phép hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn nếu có nguyện vọng trước khi chết thể hiện bằng lời nói hoặc văn bản và được sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ.
Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được hiến tế bào hoặc mô tái sinh khi còn sống để điều trị cho thành viên gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và được sự đồng ý của cả người hiến lẫn người đại diện.
Về nguồn phôi hiến, dự thảo cũng quy định "cặp vợ chồng có dư phôi nhưng không có nhu cầu sử dụng được hiến số phôi này". Quy định này bổ sung nguồn mẫu đáng kể cho kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và nghiên cứu y học.
Góp ý về những quy định này, Bệnh viện Chợ Rẫy cho rằng, điều kiện thực hiện việc hiến tạng rất khó thực hiện đối với trẻ nhỏ nếu buộc phải thỏa mãn đồng thời 2 điều kiện "có nguyện vọng trước khi chết và được cha mẹ đồng ý" bởi trẻ nhỏ rất hiếm có bé nào suy nghĩ đến việc hiến tạng. Bệnh viện Chợ Rẫy đề xuất quy định thêm trường hợp cho phép hiến khi người hiến không có ý kiến đồng ý và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý...".
Theo Bộ Y tế, nguyên tắc tự nguyện hiến cần được đề cao, do đó, cần có nguyện vọng của người hiến. Trường hợp trẻ quá nhỏ, chưa thể hiện được nguyện vọng, thì không được phép lấy mô, bộ phận cơ thể người.
Ngoài ra, dự thảo Luật quy định về thủ tục đăng ký trực tuyến, áp dụng hình thức đăng ký, thay đổi hoặc hủy đăng ký hiến mô, tạng trực tuyến thông qua Hệ thống thông tin về quản lý mô, bộ phận cơ thể người.
