Theo Bộ Tư pháp, Luật Nuôi con nuôi được sửa đổi nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về bảo vệ, chăm sóc trẻ em, bảo vệ quyền trẻ em; khắc phục những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thi hành Luật Nuôi con nuôi năm 2010 và đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số trong giai đoạn hiện nay.
Dự thảo Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) không chỉ hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo đảm chặt chẽ hơn quyền của trẻ em, mà còn sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung quan trọng nhằm phòng, chống tiêu cực trong nuôi con nuôi, nhất là việc lợi dụng nuôi con nuôi để thực hiện hành vi mua bán trẻ em.
Dự thảo Luật đã có nhiều nội dung đổi mới như: Đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu số trong giải quyết thủ tục hành chính; tăng cường cơ chế theo dõi, giám sát sau khi giải quyết việc nuôi con nuôi; bổ sung quy định bảo đảm quyền được biết về nguồn gốc của con nuôi; hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước và hợp tác quốc tế về nuôi con nuôi.
Nghiêm cấm sử dụng nền tảng xã hội, điện tử để môi giới, kết nối cho, nhận con nuôi
Góp ý tại buổi thẩm định hồ sơ dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi), đại diện Bộ Công an cho biết, thực tiễn cho thấy hiện nay xuất hiện nhiều hội, nhóm trên không gian mạng đăng tải thông tin cho, nhận trẻ em, tìm người nhận nuôi trẻ sơ sinh hoặc kết nối các bên có nhu cầu nhận con nuôi. Một số trường hợp đã bị phát hiện có dấu hiệu mua bán trẻ em hoặc hợp thức hóa nguồn gốc trẻ em thông qua hình thức nuôi con nuôi.
Do đó, đối với các hành vi bị cấm, đại diện Bộ Công an đề nghị bổ sung nội dung nghiêm cấm việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, mạng xã hội hoặc các nền tảng điện tử khác để môi giới, quảng cáo, tìm kiếm, kết nối việc cho, nhận con nuôi trái pháp luật.
Đối với yêu cầu về việc giới thiệu trẻ em làm con nuôi, đại diện Bộ Công an đề nghị bổ sung nội dung trong trường hợp có căn cứ cho rằng thông tin về nguồn gốc của trẻ em hoặc quan hệ thân thích giữa các bên chưa rõ ràng, cơ quan có thẩm quyền được yêu cầu thực hiện giám định ADN hoặc áp dụng các biện pháp xác minh cần thiết khác theo quy định của pháp luật.
Trong thực tiễn đã phát hiện nhiều vụ việc lợi dụng quan hệ thân thích giả tạo hoặc khai báo không đúng sự thật nhằm che giấu hành vi mua bán trẻ em. Việc bổ sung cơ chế giám định ADN sẽ giúp nâng cao hiệu quả xác minh, bảo đảm tính chính xác và khách quan trong giải quyết việc nuôi con nuôi.
Đối với việc nhận con nuôi ở khu vực biên giới, đại diện Bộ Quốc phòng cho biết, tình hình triển khai còn khá phức tạp và có một số khó khăn, vướng mắc trong xác minh nhân thân, tình trạng của trẻ em và người nhận con nuôi do liên quan hai quốc gia, hệ thống giấy tờ và cơ sở dữ liệu khác nhau; khó kiểm tra, đánh giá điều kiện nuôi dưỡng, chăm sóc trẻ sau khi đăng ký nuôi con nuôi, nhất là trẻ chuyển sang cư trú tại nước láng giềng.
Bên cạnh đó, nguy cơ lợi dụng chính sách nuôi con nuôi để thực hiện các hành vi trái pháp luật như mua bán trẻ em, đưa người qua biên giới trái phép hoặc hợp thức hóa việc di chuyển dân cư; khó khăn trong phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền của hai nước khi phát sinh tranh chấp hoặc cần xác minh, theo dõi tình hình trẻ em.
Do vậy, đại diện Bộ Quốc phòng cho rằng cần đánh giá kỹ tác động của quy định về nuôi con nuôi ở khu vực biên giới, đặc biệt là cơ chế xác minh thông tin, theo dõi sau đăng ký nuôi con nuôi và biện pháp phòng ngừa việc lợi dụng chính sách nhận con nuôi để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật; đồng thời làm rõ trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền của các bên liên quan nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em.
Dự thảo quy định: "Cơ quan có thẩm quyền giải quyết nuôi con nuôi thực hiện việc giới thiệu trẻ em... trên cơ sở đánh giá toàn diện sự phù hợp...". "Cơ quan có thẩm quyền" hiện tại là Ủy ban nhân dân cấp xã (đối với trong nước) và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (đối với nước ngoài).
Về vấn đề này, Phó Cục trưởng Bảo trợ xã hội, Bộ Nội vụ Phạm Thị Hải Hà cho rằng, công chức tư pháp - hộ tịch hoặc cán bộ hành chính tại đây không có chuyên môn để “đánh giá toàn diện" về tâm lý xã hội, sự tương thích giữa cha mẹ nuôi và trẻ. Nếu giao cho họ, việc đánh giá dễ rơi vào tính hình thức (chỉ nhìn trên hồ sơ giấy tờ). Do đó, cần bổ sung vai trò của người làm công tác xã hội hoặc tổ chức con nuôi vào quy trình này.
Đối với sự tham gia của người làm công tác xã hội, Phó Cục trưởng Cục Bảo trợ xã hội kiến nghị sửa đổi người làm công tác xã hội tham gia trực tiếp và bắt buộc vào các giai đoạn: Đánh giá nhu cầu, điều kiện của người được nhận làm con nuôi; Đánh giá năng lực của người nhận nuôi, hỗ trợ giao nhận, hòa nhập gia đình và theo dõi sau giải quyết nuôi con nuôi.
Mục tiêu cuối cùng là bảo vệ trẻ em
Thứ trưởng Tư pháp Đặng Hoàng Oanh đánh giá cao phương án tổ chức không phát sinh thêm bộ máy mà tận dụng đội ngũ sẵn có trong dự thảo, kết hợp đào tạo chuyên sâu; đánh giá việc huy động sự tham gia của đội ngũ công tác xã hội vào công tác nuôi con nuôi.
Tuy nhiên, vẫn chưa làm rõ vai trò, trách nhiệm của những người tham gia công tác xã hội trong từng khâu, từng quy trình cụ thể. Do đó, Thứ trưởng đề nghị, quy định rõ trách nhiệm của đội ngũ công tác xã hội, đây là những người cần được đào tạo chuyên môn, có chứng chỉ hoặc tiêu chuẩn nghề nghiệp phù hợp.
Thứ trưởng nhấn mạnh, khi xây dựng Nghị định cần tiếp thu đầy đủ kinh nghiệm quốc tế để quy định rõ trách nhiệm của đội ngũ công tác xã hội. Triết lý là cơ quan Tư pháp bảo đảm tính hợp pháp, còn đội ngũ công tác xã hội bảo đảm tính phù hợp, sự an toàn về mặt tâm lý và xã hội cho trẻ em.
Mục tiêu cuối cùng đều là bảo vệ trẻ em, nhưng mỗi cơ quan phải thực hiện trách nhiệm phù hợp chức năng, nhiệm vụ và thế mạnh của mình.
Bên cạnh đó, đối với trường hợp nhận con nuôi của cặp vợ chồng, Thứ trưởng cho rằng không chỉ áp dụng khoảng cách tuổi tối thiểu đối với người trẻ tuổi hơn mà cũng cần áp dụng giới hạn tối đa đối với người lớn tuổi hơn để tránh những khoảng trống pháp lý và bảo đảm thời gian đồng hành của cha mẹ nuôi với trẻ.
Ngoài ra, Thứ trưởng đề nghị cân nhắc thêm quy định về khoảng cách tuổi giữa cha mẹ nuôi và con nuôi; quy định về khoản đóng góp của người nước ngoài nhận trẻ em tại cơ sở trợ giúp xã hội; tiếp tục nghiên cứu thời gian chăm sóc, nuôi dưỡng thử trước khi quyết định nhận nuôi chính thức; quy định về quyền được biết nguồn gốc của con nuôi…
