Lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu được ra đời ở làng cổ Gia Ninh, xã Thanh Đình (nay là xã Hy Cương), là lễ hội tín ngưỡng phồn thực nông nghiệp, thể hiện ước nguyện của cộng đồng về mùa màng bội thu và sự sinh sôi nảy nở.
Trước kia, lễ hội được tổ chức vào ngày mùng 3-4 tháng Giêng với những cổ tục đặc sắc như rước ông Giải, rước ông Khiu, bà Khiu. Trải qua thời gian, lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu đã bị mai một.
Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân, xã Hy Cương tổ chức khôi phục Lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu vào năm Bính Ngọ 2026. Lễ sẽ được tổ chức trong 2 ngày 27-28/2, tức ngày 11-12 tháng Giêng năm Bính Ngọ.
Lễ hội được chia làm hai phần, trong đó, phần lễ, nghi thức tế nam quan tại đình Thanh Đình là một trong những nội dung trọng tâm của Lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu.
Ban tế gồm 13 cụ cao niên trong xã, đều từ 60 tuổi trở lên, có sức khỏe, minh mẫn, đức độ, gia đình chấp hành tốt chủ trương, chính sách, không vướng tang chế, vợ chồng song toàn, con cháu nền nếp. Trong đó, một cụ giữ vai trò Chủ tế, đồng thời là ông Khiu, am hiểu nghi lễ, gia phong mẫu mực.
Bà Khiu do một thiếu niên nam 13-16 tuổi đóng giả, được giữ kín danh tính theo tục lệ làng Thanh Đình; khi rước che khăn đỏ, có người hộ giá. Ba ông Giải được làm bằng tre bánh tẻ dài 7-9m, tạo hình rồng, trang trí giấy ngũ sắc, kèm hình tôm, cá, rùa… mang đậm sắc thái tín ngưỡng dân gian.
Trong không khí trang nghiêm của lễ khai hội, đoàn rước được tổ chức theo trình tự truyền thống, mở đầu là đội múa lân khai lộ, xua tà khí, rước tài lộc. Tiếp đến là đội cờ, trống chiêng vang vọng, tạo khí thế hào hùng và linh thiêng.
Đội múa sênh tiền, chấp kích-bát bửu tôn vinh uy quyền thần thánh, gửi gắm ước vọng bình an. Theo sau là các kiệu lễ vật, kiệu bát cống rước Thành hoàng, kiệu ông Khiu, bà Khiu, ông Giải, thể hiện niềm tin tâm linh và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn".
Cùng với phần Lễ, phần Hội là phần được rất nhiều người dân mong đợi với nhiều hoạt động phong phú được diễn ra đã thu hút hàng nghìn người dân trong tỉnh tham gia với các trò chơi dân gian truyền thống như: Kéo co, các hoạt động thể thao: Bóng đá thanh niên; văn nghệ…. tạo nên bầu không khí vui tươi, phấn khởi trong những ngày đầu xuân.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hy Cương Nguyễn Thu Hiền cho biết, lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu không chỉ là hoạt động văn hóa tâm linh sâu sắc mà còn là nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại, góp phần bồi đắp đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.
Việc khôi phục lễ hội sau 19 năm gián đoạn thể hiện quyết tâm của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương trong gìn giữ, trao truyền và phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống.
Quá trình khôi phục lễ hội được triển khai thận trọng, dựa trên cơ sở tư liệu, hồ sơ di tích và tham vấn ý kiến các nhà nghiên cứu, cơ quan chuyên môn. Địa phương đã tổ chức hội thảo, lấy ý kiến rộng rãi trong cộng đồng dân cư nhiều lần để thống nhất phương án phục dựng, bảo đảm giữ gìn tối đa các giá trị cốt lõi của lễ hội truyền thống.
Việc khôi phục lễ hội không chỉ dừng lại ở ý nghĩa bảo tồn nguyên gốc các giá trị truyền thống mà còn mở ra hướng phát huy di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa tâm linh.
Xã Hy Cương sẽ xây dựng hồ sơ đề nghị tỉnh Phú Thọ xem xét, trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh Lễ hội rước ông Khiu, bà Khiu vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia khi đủ điều kiện theo quy định.
