Từ “cây lúa có bầu”
Cụm từ “Man Kháu” trong tiếng Thái là thuật ngữ văn hóa dùng để chỉ trạng thái đặc biệt của lúa thời điểm sắp trỗ đòng hay còn gọi là thời gian “cây lúa có bầu” (khoảng từ tháng 9 đến tháng 10 hằng năm). Câu chuyện phản ánh mối quan hệ bền chặt bao đời giữa người Thái với cây lúa nước trên thửa ruộng bậc thang, vai trò quan trọng của nước trong sinh kế, văn hóa của vùng đất Pù Luông.
“Man Kháu” là một phần của dự án “Bảo tồn văn hóa lúa nước Pù Luông thông qua Quản lý Nước bền vững trong Du lịch”. Chương trình Youth4Climate chọn đây là một trong 50 sáng kiến toàn cầu để tài trợ với mục đích trên. Từ nền tảng thấu hiểu, nhằm nâng cao ý thức cộng đồng, ý tưởng triển lãm “Man Kháu” được khai sinh. Bà Hà Thị Biềm, người dân trong làng là người khơi mở, gợi ý về tên gọi “Man Kháu” (cây lúa mang bầu). Dự án mở lớp học nhằm nâng cao năng lực về du lịch bền vững, hướng dẫn cách vận hành dịch vụ tổ chức cho người dân, chủ cơ sở lưu trú, thí điểm mô hình “hố chuối tuần hoàn” xử lý rác hữu cơ.
Mỗi mùa lúa trỗ đòng ở Pù Luông sẽ có một nét quyến rũ riêng. Với tháng 9, đó là hương lúa xanh hòa cùng không khí Tết độc lập nơi những con đường quanh co uốn lượn xuống bản được điểm tô bằng những lá cờ Tổ quốc, đây cũng là dịp Pù Luông trang hoàng đón lượng khách lớn đến tham quan, thưởng lễ. Bà Đặng Hà, đồng sáng lập Magnolia, cho biết: “Covid-19 đi qua đem lại cho tôi một cách nhìn thực tế về phát triển du lịch bền vững”. Ông Hà Huy Giáp, Trưởng thôn Đôn, chia sẻ: “Thời gian đầu thực hiện dự án, mọi người còn băn khoăn, đắn đo nhưng sau khi thực hành, qua đào tạo tập huấn, người dân bắt đầu hiểu, tin tưởng nhiều hơn vào dự án. Người dân rất phấn khởi vì dự án nhằm tôn vinh, bảo tồn bản sắc văn hóa lúa nước và hưởng lợi từ phát triển du lịch bền vững.
Điều làm nên sự khác biệt của “Man Kháu” là người dân cùng nhau dựng nên không gian nghệ thuật để kể câu chuyện của chính mình dựa trên chất liệu quê hương. 90% nguyên vật liệu, nhân lực, tri thức đến từ địa phương.
Mong cất cánh từ du lịch bền vững
Với người dân, dự án không chỉ là dịp để giới thiệu bản sắc mà còn là cơ hội để thế hệ trẻ hiểu hơn về di sản quê hương, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ, phát triển quê hương ngày càng giàu đẹp. Các em nhỏ cũng góp mặt trong quá trình chuẩn bị, từ việc thu gom nguyên liệu đến trình diễn trong ngày khai mạc.
Không gian trưng bày thiết kế theo vòng tròn khép kín, đưa du khách đi qua những “chặng” nghệ thuật: Từ khi hạt giống nảy mầm, hệ thống thủy lợi bản địa giữ nhịp sống, đến “Vùng tối chiêm nghiệm” - nơi kể câu chuyện về phát triển bền vững gắn với môi trường. Phía sau câu chuyện không gian nghệ thuật, du khách được hòa mình trải nghiệm văn hóa ẩm thực bản địa. Từ việc cùng nghệ nhân làm món cơm lam, sau đó cùng nhau đu đưa khúc rượu cần làm đắm say lòng người. Cùng nhau lắng nghe câu chuyện nghề làm rượu thủ công qua bao thế hệ từ gia đình nghệ nhân Lọng.
Triển khai dự án phát triển du lịch cộng đồng góp phần bảo tồn văn hóa lúa nước của người dân bản địa, giúp người dân có việc làm, tăng thu nhập tại chính nơi họ sinh sống, đây là cách làm sáng tạo, ít tốn kém chi phí, mang lại giá trị bền lâu, góp phần bảo vệ bản sắc dân tộc, giúp bà con sinh nhai trên chính quê hương. Những dự án này góp phần mang lại cơ hội khởi nghiệp nhỏ với việc mở thêm các nhà nghỉ, nhà hàng phục vụ du khách ăn, ngủ, nghỉ, trải nghiệm văn hóa ẩm thực địa phương, nhân rộng mô hình ra các địa phương khác. “Đây chính là cách giảm nghèo, tăng thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống theo cách bền vững nhất - đúng theo khẩu hiệu làm giàu trên quê hương mình”, ông Giáp, trưởng thôn Đôn chia sẻ thêm.
Sự tham gia của cộng đồng Pù Luông vào dự án chứng minh có thể kết hợp di sản bản địa với phát triển du lịch cộng đồng bền vững gắn với nỗ lực giảm biến đổi khí hậu. Dự án hướng tới kết nối mọi người với cội nguồn lúa nước, từ câu chuyện, đất đai đến trách nhiệm chung với môi trường. Triển lãm “Man Kháu - Rice Up” hứa hẹn trở thành điểm nhấn mới trên bản đồ du lịch cộng đồng Pù Luông.
“Dự án là cách làm hay, góp phần quảng bá văn minh lúa nước qua câu chuyện “cây lúa mang bầu” của người Thái. Đây là minh chứng cho cách làm sáng tạo trong phát triển du lịch văn hóa, ẩm thực nhìn từ các dự án cộng đồng”, bà Biềm chia sẻ.
