Theo số liệu mới công bố của Eurostat, năm 2024, các ngành công nghiệp trong Liên minh châu Âu (EU) tiêu thụ khoảng 8.835 petajoule năng lượng, tương đương công suất tiêu thụ trung bình khoảng 280 gigawatt (GW), giảm 8,1% so với năm 2014. Điều đáng chú ý là mức giảm này diễn ra trong khi sản lượng công nghiệp vẫn được duy trì, thậm chí tăng ở nhiều lĩnh vực, cho thấy châu Âu đang dần tách được tăng trưởng sản xuất khỏi mức tiêu thụ năng lượng.
Điện và khí tự nhiên hiện vẫn là hai nguồn năng lượng chủ đạo của ngành công nghiệp châu Âu. Trong năm 2024, điện chiếm hơn 1/3 tổng mức tiêu thụ năng lượng của toàn ngành, trong khi khí tự nhiên đứng thứ hai. Tuy nhiên, cơ cấu năng lượng đang có sự thay đổi rõ rệt khi các nguồn năng lượng tái tạo và nhiên liệu sinh học ngày càng chiếm tỷ trọng lớn hơn. Lần đầu tiên, nhóm năng lượng này đã vượt qua dầu mỏ và các sản phẩm dầu mỏ về mức độ sử dụng trong công nghiệp.
Song song với đó, việc sử dụng than đá tiếp tục lao dốc. Trong vòng một thập kỷ qua, lượng than tiêu thụ của ngành công nghiệp châu Âu đã giảm gần 35%, phản ánh tác động của các chính sách giảm phát thải carbon và cơ chế định giá khí thải của EU. Các doanh nghiệp ngày càng chịu áp lực phải từ bỏ những nguồn năng lượng có lượng phát thải cao để đáp ứng các mục tiêu khí hậu của khối.
Tuy nhiên, bức tranh tích cực này lại có một ngoại lệ đáng chú ý: ngành công nghiệp thực phẩm, đồ uống và thuốc lá. Trong khi phần lớn các ngành công nghiệp giảm tiêu thụ năng lượng thì lĩnh vực chế biến thực phẩm lại tăng 4,7% trong giai đoạn 2014-2024. Năm 2024, ngành này tiêu thụ hơn 1.130 petajoule năng lượng, tương đương gần 13% tổng mức tiêu thụ năng lượng của toàn bộ ngành công nghiệp châu Âu.
Nguyên nhân chính nằm ở đặc thù sản xuất. Các quy trình như nấu, thanh trùng, sấy khô, làm lạnh hay bảo quản thực phẩm đều đòi hỏi lượng nhiệt lớn và hoạt động liên tục. Khí tự nhiên hiện vẫn là nguồn năng lượng quan trọng nhất của ngành, chiếm gần một nửa tổng mức tiêu thụ. Trong khi đó, các giải pháp thay thế như điện hóa quy trình sản xuất vẫn gặp nhiều rào cản về chi phí đầu tư cũng như tính khả thi về mặt công nghệ.
Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, nhu cầu tiêu dùng thực phẩm ngày càng tăng cũng góp phần đẩy mức tiêu thụ năng lượng đi lên. Không giống như ngành luyện kim hay hóa chất, nơi tự động hóa có thể giúp tiết kiệm đáng kể năng lượng, nhiều công đoạn trong chế biến thực phẩm vẫn khó thay thế bằng các quy trình ít tiêu hao năng lượng hơn.
Sự phụ thuộc lớn vào khí đốt cũng khiến ngành thực phẩm trở nên dễ tổn thương trước những biến động của thị trường năng lượng. Sau cuộc khủng hoảng năng lượng tại châu Âu năm 2022, nhiều doanh nghiệp trong ngành đã phải đối mặt với chi phí sản xuất tăng vọt, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và khả năng cạnh tranh. Trong bối cảnh các nhà sản xuất ngoài châu Âu thường phải chịu ít quy định về môi trường hơn, áp lực cạnh tranh đối với doanh nghiệp EU ngày càng lớn.
Để đảo ngược xu hướng này, giới chuyên gia cho rằng điện hóa các quy trình sản xuất sẽ là giải pháp quan trọng nhất trong dài hạn. Phần lớn nhu cầu nhiệt trong ngành thực phẩm thuộc nhóm nhiệt độ thấp và trung bình, vốn có thể được thay thế bằng các hệ thống bơm nhiệt công nghiệp hoặc các công nghệ điện hóa khác. Ngoài ra, việc thu hồi và tái sử dụng nhiệt thải từ các dây chuyền sản xuất cũng được đánh giá là một nguồn tiết kiệm năng lượng đáng kể.
EU hiện đang triển khai nhiều chương trình hỗ trợ nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi này, từ các quỹ giảm phát thải công nghiệp cho đến các ưu đãi thuế dành cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh. Mục tiêu là giúp hàng trăm nghìn doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng trước năm 2027, trong đó ngành thực phẩm được xem là một trong những lĩnh vực cần ưu tiên nhất.
Sau nhiều năm cải thiện hiệu suất năng lượng, công nghiệp châu Âu đã chứng minh rằng tăng trưởng và tiết kiệm năng lượng hoàn toàn có thể song hành. Tuy nhiên, trường hợp của ngành thực phẩm cho thấy hành trình chuyển đổi xanh vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt ở những lĩnh vực phụ thuộc nhiều vào nhiệt năng và khó điện hóa. Đây có thể sẽ là mặt trận quan trọng tiếp theo trong chiến lược giảm phát thải của châu Âu trong thập niên tới.
