Còn lại gì cho con người, sau cơn sốt AI?

Không có bất kỳ hoạt động quảng bá nào nhưng ban nhạc này nhanh chóng đạt hơn một triệu lượt nghe trên Spotify chỉ trong vài tuần, với sản phẩm hoài niệm, dễ nghe mang màu sắc folk-rock giai đoạn cuối thập niên 60, đầu những năm 70.

Nhưng The Velvet Sundown hoàn toàn không tồn tại. Từ âm nhạc, hình ảnh quảng bá cho tới “tiểu sử ban nhạc”, tất cả đều được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo (AI).

Sự sụp đổ của niềm tin

Khi bị lật tẩy, lượng người nghe của The Velvet Sundown sụt giảm mạnh. Từ con số đỉnh khoảng 1,4 triệu lượt nghe mỗi tháng vào cuối tháng 6/2025, ban nhạc giờ chỉ còn khoảng 160.000 lượt nghe/tháng trên Spotify. The Velvet Sundown không còn ra thêm album nào trong sáu tháng, dù trước đó đã trình làng hai album với tổng 26 ca khúc chỉ trong vỏn vẹn ba tuần.

Hiện tượng “The Velvet Sundown” đặt ra một giả thiết giữa cơn cuồng phong trí tuệ nhân tạo: Thứ công chúng tìm kiếm đơn thuần là âm thanh dễ chịu, hay còn là sự hiện diện của con người bên trong?

Niềm tin của người nghe nhạc, dù khó gọi tên, vẫn thường gắn với sự hiện diện của con người trong tác phẩm. Âm nhạc được tạo nên từ hàng nghìn giờ luyện tập, từ những trải nghiệm sống và va đập với thế giới bên ngoài. Nó không hoàn hảo, nhưng mang một sức hấp dẫn nguyên sơ mà các sản phẩm do máy móc tạo ra khó có thể tái hiện trọn vẹn.

AI, về bản chất, không sáng tạo theo cách đó. AI không có ký ức, trải nghiệm, nỗi đau hay niềm vui. Những gì AI tạo sinh ra là kết quả của việc phân tích và tái tổ hợp các mẫu dữ liệu đã tồn tại: âm nhạc, văn bản, hình ảnh do chính con người làm ra trong quá khứ. Ngắn gọn là sao chép. Phức tạp hơn là sao chép tinh vi.

Vì thế, khi một sản phẩm hoàn toàn do AI tạo sinh được đưa ra thị trường, chuyện không chỉ nằm ở bản quyền hay pháp lý, mà thực tế là về thái độ đối với lao động sáng tạo và giá trị con người.

Tiêu thụ nội dung do AI tạo sinh không phải là hành vi “sai”. Vấn đề nảy sinh khi những sản phẩm ấy được đặt ngang hàng, hoặc thay thế hoàn toàn, tác phẩm của con người. Điều đó phản ánh một tâm thế dễ dãi đáng lo ngại trong cách xã hội đánh giá giá trị sáng tạo.

AI càng dễ sử dụng, ranh giới giữa sáng tạo và sao chép càng trở nên mờ nhạt. Một bức tranh đẹp được tạo ra trong vài giây có thể khiến người ta quên rằng, để đạt tới trình độ ấy, một họa sĩ có thể phải dành hàng chục năm cầm cọ cùng bảng màu. Một bản nhạc “bắt tai” do AI tạo sinh có thể khiến người nghe quên đi hàng nghìn giờ khổ luyện cùng những vết chai sần trên ngón tay của người nghệ sĩ.

Nếu nhìn theo lăng kính này, vấn đề không chỉ nằm ở AI và ảnh hưởng của nó, mà ở chỗ xã hội đang vô tình hạ thấp giá trị của chính mình.

Bãi rác nội dung số

Sự đổ vỡ của niềm tin không diễn ra ngẫu nhiên. Nó bắt đầu từ thời điểm AI trở nên bình dân hóa để tràn vào mọi ngóc ngách của đời sống số.

Rào cản tiếp cận AI ngày càng thấp để bất kỳ ai cũng có thể bước qua. Điều này trực tiếp kéo theo sự thay đổi với đa dạng quy mô. Các công ty, tập đoàn lớn trên toàn thế giới đã có thời điểm cắt 30% nhân sự để sử dụng AI. Phần đông xã hội giờ đã sử dụng AI như một thói quen, nếu không phải để làm việc thì cũng để giải trí.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận lại xu hướng này kỹ lưỡng hơn. AI, trong mắt các nhà quản lý cấp cao tại những tập đoàn lớn là công cụ để tối ưu hóa hiệu suất lao động. Đằng sau các quyết định “cắt máu” nhân sự cho AI thực tế là tư duy cải tiến bộ máy nhanh chóng và hiệu quả, điều các tập đoàn này vốn đã làm, từ trước kỷ nguyên AI.

AI bản chất không phải khởi nguồn cho ý tướng thay đổi, khi quyết định sau cùng luôn nằm ở con người. AI chỉ khuếch đại những xu hướng vốn đã tồn tại. Các công ty tư nhân tại Mỹ hay Trung Quốc, trong cuộc cạnh tranh về miếng bánh kinh doanh giữa tình hình địa chính trị phức tạp, đã luôn tìm cách thay đổi để tốt hơn chính họ của ngày hôm qua. Sự xuất hiện của AI đơn giản chỉ đẩy nhanh quá trình đó.

Thách thức lớn nhất của AI nằm ở chiều ngược lại, khi một xã hội vốn quen tiêu thụ nội dung hời hợt, giật gân phải đối mặt với khả năng tạo sinh gần như vô hạn của máy móc. Nếu tin giả, thông tin sai lệch từng lan truyền nhanh bằng những nỗ lực của con người, thì với AI, chúng có thể lan truyền theo cấp số nhân. Internet có nguy cơ trở thành một “bãi rác” khổng lồ của nội dung vô nghĩa.

Ngay cả trên góc độ kinh doanh, điều từng được quảng bá là “phao cứu sinh” cho người dùng phổ thông cũng đang bộc lộ nghịch lý. Khi người dùng hào hứng tận dụng AI để tạo sinh nội dung kiếm tiền, từ hình ảnh, video đến bài viết, thì các nền tảng công nghệ lớn lại dần siết chặt chính sách. Nhiều nền tảng công khai hạn chế hoặc loại trừ khả năng kiếm tiền từ nội dung thuần AI.

Nghịch lý rất rõ ràng: AI sẽ tiếp tục sinh sôi, nội dung AI sẽ ngày càng nhiều, nhưng phần lớn người dùng sẽ không được hưởng lợi kinh tế như họ từng kỳ vọng. Thứ còn lại có thể chỉ là một không gian số ngày càng nhiễu loạn, nơi con người phải tốn nhiều công sức hơn để tìm ra những giá trị chân chính.

Bình dân hóa AI là một xu thế không thể đảo ngược. Cũng giống như internet hay mạng xã hội, AI sẽ trở thành một phần tất yếu của đời sống hiện đại. Nhưng lịch sử công nghệ cho thấy: Mỗi bước tiến đều đi kèm cái giá của nó.

AI có thể là công cụ hỗ trợ đắc lực cho con người nếu được sử dụng có trách nhiệm và minh bạch. Ngược lại, nếu bị lạm dụng và thần thánh hóa, nó chỉ làm lộ rõ hơn những khiếm khuyết vốn đã tồn tại trong cách chúng ta sản xuất và tiêu thụ nội dung.

The Velvet Sundown sẽ bị lãng quên, nhưng câu chuyện của nó thì không. Con người vẫn là thước đo cuối cùng của mọi thang giá trị. Và trong một thế giới ngày càng được “tự động hóa”, việc giữ lại sự tôn trọng đối với lao động sáng tạo và phẩm giá con người có lẽ chính là thách thức lớn nhất ■