Những ngày cuối tháng 5, sân khấu Nhà hát Múa rối Việt Nam rộn ràng hơn thường lệ. Sau tấm mành thủy đình, tiếng trống mở màn vang lên giữa ánh đèn và mặt nước loang sóng. Từ không gian ấy, những nhân vật quen thuộc trong thế giới cổ tích Andersen dần hiện ra: chú vịt con lạc lõng giữa bầy đàn, nàng tiên cá mang trái tim nhiều khát vọng hay chú lính chì nhỏ bé mà kiên định trước thử thách.
Bên cạnh việc các tác phẩm kinh điển của Andersen tiếp tục được kể lại, điểm nhấn còn thể hiện qua cách những câu chuyện tìm được đời sống mới trong hình thức nghệ thuật truyền thống của Việt Nam qua ngôn ngữ của mặt nước, tiếng mõ, tiếng sáo và chuyển động thủ công đầy tinh tế từ những con rối.
Qua nhịp diễn giàu tiết tấu dân gian, khoảng cách giữa thế giới cổ tích phương Tây với tâm thức trẻ em Việt Nam dường như được thu hẹp. Các nghệ sĩ không cố "Việt hóa" Andersen theo nghĩa giản đơn mà để những giá trị phổ quát của truyện cổ tự nhiên hòa vào không gian văn hóa dân gian. Bởi lẽ đó, hình ảnh nàng tiên cá hay chú vịt con xấu xí xuất hiện trên mặt nước không tạo cảm giác xa lạ, trái lại mang đến sự gần gũi và đồng cảm.
Múa rối nước vốn là loại hình nghệ thuật gắn với đời sống làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Trên mặt nước, người Việt từ nhiều thế hệ đã gửi gắm cách nhìn hóm hỉnh mà sâu sắc về đời sống. Khi bước vào thế giới Andersen, nghệ thuật ấy vẫn giữ được tinh thần nguyên bản đó là tính mộc mạc mà vẫn giàu khả năng biểu đạt cảm xúc.
Có những khoảnh khắc sân khấu gần như lắng xuống. Một nhân vật rối nhỏ xoay mình giữa làn nước, tiếng nhạc chậm lại, ánh sáng dịu đi. Trẻ nhỏ chăm chú theo dõi, còn người lớn đôi khi bắt gặp trong đó những ký ức tuổi thơ từng đọc Andersen dưới ánh đèn vàng hay trong thư viện trường học. Sự gặp gỡ giữa cổ tích và múa rối nước nhờ đó còn đánh thức biết bao niềm rung động đã đi cùng nhiều thế hệ.
Phía sau chương trình quy mô, ý nghĩa là sự tham gia của nhiều nghệ sĩ giàu kinh nghiệm. Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam đảm nhiệm vai trò biên tập, đạo diễn, chỉ đạo nghệ thuật; kịch bản do cố đạo diễn, họa sĩ Ngô Quỳnh Giao thực hiện. Cùng tham gia còn có Nghệ sĩ Nhân dân Vương Tất Lợi ở phần tạo hình, họa sĩ Ngô Thắng phụ trách mỹ thuật, nhạc sĩ Tuấn Nghĩa đảm nhiệm âm nhạc cùng ê-kíp âm thanh, ánh sáng và biểu diễn.
Làm nên sức sống của chương trình chính là khả năng giữ được tinh thần nhân văn vốn làm nên giá trị lâu bền của Andersen. Sau gần hai thế kỷ, những câu chuyện như "Vịt con xấu xí", "Nàng tiên cá", "Cô bé bán diêm" hay "Chú lính chì dũng cảm" vẫn tiếp tục trở lại với thế giới tuổi thơ nhiều quốc gia bởi đã chạm tới những cảm xúc căn bản nhất của con người là nỗi cô đơn, khát vọng được yêu thương, lòng trắc ẩn và niềm tin vào điều thiện.
Trong thế giới của Andersen luôn tồn tại mất mát, thử thách và cả nỗi buồn, song, vượt lên trên tất cả vẫn là ánh sáng của lòng nhân ái. Dường như chiều sâu ấy khiến các tác phẩm của ông vẫn tiếp tục tìm được tiếng nói chung với trẻ em hôm nay, dù bối cảnh xã hội và hình thức giải trí đã thay đổi rất nhiều.
Trong đời sống hiện đại, trẻ em tiếp xúc ngày càng sớm với thế giới số và vô vàn sản phẩm giải trí toàn cầu. Điều đó đặt ra thách thức đối với nghệ thuật truyền thống: làm thế nào để không trở nên xa cách với khán giả nhỏ tuổi. "Truyện cổ Andersen" cho thấy nghệ thuật dân gian hoàn toàn có thể bước vào đời sống đương đại nếu biết tìm cách đối thoại với những giá trị chung của nhân loại. Việc lựa chọn Andersen cho thấy cách mở rộng biên độ tiếp cận cho sân khấu truyền thống.
Chia sẻ về chương trình, Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Tiến Dũng cho biết, điều ê-kíp hướng tới là tạo ra một chương trình hấp dẫn dành cho thiếu nhi trong niềm mong muốn gieo vào tâm hồn trẻ em những cảm xúc đẹp thông qua nghệ thuật truyền thống dân tộc. Theo ông, các tác phẩm của Andersen có sức sống bền bỉ bởi luôn hướng con người đến lòng nhân ái, sự cảm thông và niềm tin vào cái đẹp. Đó cũng là những giá trị đặc biệt cần thiết với trẻ em trong xã hội hiện đại.
Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Tiến Dũng cho rằng, khi những câu chuyện cổ tích thế giới được kể lại bằng múa rối nước, đó cũng là cách để văn hóa dân tộc đối thoại với tinh hoa nhân loại bằng ngôn ngữ nghệ thuật riêng của Việt Nam.
Thực tế cho thấy, sức hấp dẫn của sân khấu truyền thống chính là ở khả năng tạo nên trải nghiệm trực tiếp. Trẻ em hôm nay có thể xem hoạt hình bằng điện thoại hay máy tính bảng bất cứ lúc nào, dù vậy, cảm giác ngồi trước sân khấu, ngắm mặt nước chuyển động, nghe tiếng nhạc vang lên và hồi hộp chờ từng nhân vật rối xuất hiện vẫn là trải nghiệm khó thay thế.
Dù "Truyện cổ Andersen" không phải là chương trình mới của Nhà hát Múa rối Việt Nam, mùa diễn năm nay vẫn mang đến nhiều thay đổi nhằm tạo trải nghiệm gần gũi và sinh động hơn cho khán giả nhỏ tuổi. Ê-kíp dàn dựng tăng cường các lớp hoạt cảnh, làm mới tiết tấu biểu diễn, đồng thời đầu tư thêm vào âm thanh, ánh sáng để không gian sân khấu trở nên giàu cảm xúc và có chiều sâu thị giác hơn.
Bên cạnh đó, trẻ em cũng được khuyến khích tham gia tương tác trực tiếp với nghệ sĩ trong một số màn giao lưu tương tác, qua đó tạo cảm giác gần gũi với sân khấu truyền thống. Nhà hát cũng chuẩn bị nhiều phần quà và chương trình ưu đãi dành cho thiếu nhi trong dịp Quốc tế Thiếu nhi 1/6, mang đến niềm vui cho các em sau buổi diễn.
Các nghệ sĩ hào hứng cho biết, sân khấu múa rối nước vốn là loại hình mang tính biểu diễn trực tiếp rất cao. Bởi vậy, mỗi suất diễn đều có những khác biệt nhất định về nhịp cảm xúc, sự tương tác với khán giả và không khí thưởng thức. Điều đó tạo nên sức hấp dẫn riêng của nghệ thuật sân khấu, để mỗi lần mở màn đều là mang đến niềm vui gặp gỡ mới giữa nghệ sĩ và công chúng.
Một buổi biểu diễn nghệ thuật vì thế cũng mang đến cơ hội để trẻ nhỏ học cách lắng nghe, quan sát và cảm nhận cái đẹp bằng nhiều giác quan. Giá trị ấy sẽ âm thầm nuôi dưỡng đời sống tinh thần và khả năng cảm xúc. Đội ngũ nghệ sĩ mong muốn bên cạnh tiếng cười của trẻ nhỏ còn là khoảnh khắc khi rời khỏi sân khấu, các em vẫn còn mang theo một dư âm đẹp đẽ về lòng tốt, sự dũng cảm và tình yêu thương. Đó cũng là hành trình giúp nghệ thuật truyền thống tiếp tục hiện diện trong ký ức tuổi thơ hôm nay.
