Phát triển kinh tế sáng tạo không chỉ là việc hỗ trợ người trẻ khởi nghiệp mà còn là quá trình hoàn thiện đồng bộ thể chế, nguồn lực và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo để biến tiềm năng sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng bền vững. Sở hữu những lợi thế về tư duy và khả năng tiếp cận công nghệ, người trẻ Việt Nam còn được thụ hưởng những điều kiện thuận lợi từ bối cảnh phát triển của đất nước.
Nghiên cứu của Tiến sĩ Trần Nguyễn Thị Tâm Đan, Trường đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội đã chỉ ra rằng, giới trẻ hiện nay là lực lượng có khả năng thích ứng nhanh với công nghệ, điều này giúp họ dễ dàng tiếp cận và ứng dụng các công cụ số trong việc phát triển ý tưởng khởi nghiệp.
“Thanh niên có xu hướng cởi mở hơn với các giá trị mới, bao gồm cả các giá trị về môi trường và phát triển bền vững. Họ có khả năng lan tỏa mạnh mẽ thông qua mạng xã hội và cộng đồng. Những sáng kiến không dừng lại ở quy mô cá nhân mà có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa rộng lớn, điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành các mô hình kinh doanh xanh”, Tiến sĩ Tâm Đan cho biết.
Theo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu 2025 (Global Innovation Index), bảng xếp hạng sáng tạo của Việt Nam đứng thứ 34/132 nền kinh tế toàn cầu. Nước ta đang trong thời kỳ dân số vàng, lợi thế và tư duy tiếp cận khoa học, công nghệ trong điều kiện lý tưởng. Điều đó cho thấy tiềm năng lớn trong lao động sản xuất nội dung số và các ngành đòi hỏi sáng tạo, công nghệ.
Việc Đảng và Nhà nước ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng đã tạo hành lang pháp lý và động lực mạnh mẽ cho phát triển kinh tế sáng tạo. Nổi bật là Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đặt đổi mới sáng tạo ở vị trí trung tâm của phát triển.
Nghị định số 17/2023/NĐ-CP ngày 26/4/2023 của Chính phủ với các quy định về quyền tác giả, quản lý bản quyền trong môi trường số tạo cơ sở pháp lý để người trẻ khởi nghiệp từ kinh tế sáng tạo trong kỷ nguyên số. Sự xuất hiện của hàng nghìn doanh nghiệp hoạt động trên nền tảng công nghệ là minh chứng rõ nhất cho việc tạo cơ hội khởi nghiệp cho người trẻ bằng sáng tạo nội dung số và các công nghệ liên quan.
Tiến sĩ Ngô Đắc Thuần (Viện R&D Becamex) cho biết, Nghị quyết số 57-NQ/TW cùng các quyết định của Chính phủ và các bộ, ngành với sự triển khai đồng bộ từ Trung ương đến địa phương đã hình thành khung chính sách hỗ trợ phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo.
Khung chính sách này bao trùm toàn bộ quá trình từ nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển sản phẩm (R&D), đào tạo nhân lực, đầu tư hạ tầng số, ứng dụng chuỗi khối (blockchain) đến đăng ký, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, tiếp cận thị trường số và thương mại hóa sản phẩm.
Trong khi đó, dân số Việt Nam trẻ, năng động và có thói quen tiêu thụ nội dung đa nền tảng trên mạng xã hội, đây là cơ hội cho việc phát triển sản phẩm nội dung trên nền tảng số.
Tuy nhiên, cơ hội lớn cũng đi kèm không ít thách thức, nhất là khi tốc độ phát triển của công nghệ đang vượt nhanh hơn khả năng hoàn thiện thể chế và năng lực của hệ sinh thái khởi nghiệp.
Theo Tiến sĩ Tâm Đan, người trẻ khởi nghiệp từ kinh tế sáng tạo sẽ phải đối mặt với những thách thức về bản quyền, nội dung cũng như cơ chế quản trị hiện hành. Mặc dù hành lang pháp lý đã có nhiều bước hoàn thiện nhưng vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ.
Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) làm nảy sinh nhiều vấn đề mới liên quan quyền tác giả, quyền sao chép, sử dụng dữ liệu để huấn luyện mô hình AI và xử lý các hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường số, gây không ít khó khăn trong việc áp dụng chế tài và bảo hộ quyền tác giả.
Sự thiếu hụt nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao về khoa học, công nghệ, năng lực tài chính và thực thi là một trong các rào cản đối với hầu hết các khởi nghiệp (start-up) hiện nay. Điều này dẫn đến hạn chế về kỹ năng sáng tạo, phát triển nội dung, khả năng tiếp cận vốn, bảo hiểm bản quyền và đầu tư cho mô hình kinh doanh bền vững.
Ngoài ra, các vấn đề về bản quyền, kiểm soát nội dung do AI tạo ra cùng với hạ tầng số chưa đáp ứng yêu cầu cũng khiến cho quá trình khởi nghiệp đối mặt nhiều khó khăn và rủi ro.
Theo Cục Đổi mới sáng tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ), bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, thể chế pháp luật, Việt Nam hiện đã triển khai nhiều chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và các start-up công nghệ. Từ ưu đãi thuế, hỗ trợ vốn, lãi suất, cấp phiếu hỗ trợ tài chính, tổ chức thị trường giao dịch chứng khoán chuyên biệt đến lập quỹ đầu tư mạo hiểm hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp…
Tuy nhiên, những rào cản từ sự phát triển của AI cho thấy cần nhanh chóng bổ sung, hoàn thiện khung pháp lý về tác phẩm AI, các quyền liên quan, chứng cứ số, nguyên tắc xử lý vi phạm xuyên biên giới…
Nâng cao năng lực của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp phát triển bền vững. Cơ quan quản lý cũng cần đơn giản hóa và số hóa thủ tục hành chính, xây dựng quỹ phát triển sáng tạo, đầu tư mạnh mẽ cho đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về công nghệ, nâng cao độ phủ sóng hạ tầng số, xây dựng và quản lý hệ thống giám sát, nền tảng quản lý. Việc xử lý nhanh đối với các vi phạm, tăng cường hợp tác quốc tế xử lý vi phạm xuyên biên giới trong lĩnh vực này cũng cần được tăng cường.
Ở tầm nhìn dài hạn, việc hình thành những doanh nghiệp công nghệ quy mô lớn và môi trường cạnh tranh lành mạnh sẽ là nền tảng để kinh tế sáng tạo phát triển bền vững. Cùng với cơ chế khuyến khích khởi nghiệp về đổi mới sáng tạo, cần xây dựng và phát triển những tập đoàn công nghệ lớn, các trung tâm nghiên cứu trọng điểm; đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế, chế tài quản lý tạo “sân chơi” công bằng cho các doanh nghiệp công nghệ, vừa tránh tình trạng “cá lớn nuốt cá bé”, “chảy máu” chất xám, vừa kiểm soát được các hoạt động vi phạm.
