Chuyên gia: Cần coi đất là nguồn vốn tự nhiên được bảo vệ cho các thế hệ tương lai

Thoái hóa đất đang đe dọa nền tảng của sản xuất nông nghiệp, sinh kế và an ninh lương thực. Từ thực tế này, các chuyên gia cho rằng cần thay đổi cách nhìn và ứng xử với đất, tôn trọng giới hạn sinh thái, coi đất là nguồn vốn tự nhiên cần được bảo vệ cho các thế hệ tương lai.

Thoái hóa đất đe dọa sản xuất nông nghiệp, sinh kế và an ninh lương thực, đòi hỏi thay đổi cách ứng xử, tôn trọng giới hạn sinh thái và bảo vệ đất như nguồn vốn tự nhiên cho tương lai.
Thoái hóa đất đe dọa sản xuất nông nghiệp, sinh kế và an ninh lương thực, đòi hỏi thay đổi cách ứng xử, tôn trọng giới hạn sinh thái và bảo vệ đất như nguồn vốn tự nhiên cho tương lai.

Ngày 21/8, Mạng lưới Nghiên cứu chính sách nông lâm nghiệp tổ chức hội thảo trực tuyến “Đi tìm quyền của đất”. Hội thảo đặt vấn đề: Nếu đất không chỉ là tài sản, tư liệu sản xuất mà còn là một hệ sinh thái có chức năng và giới hạn riêng, con người cần ứng xử với đất như thế nào?

Tại hội thảo, các chuyên gia cho rằng thoái hóa đất cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ môi trường mà còn gắn với sản xuất nông nghiệp, sinh kế, nguồn nước và phát triển bền vững. Đây cũng là cơ sở để đặt ra cách tiếp cận mới về “quyền của đất”, trong đó quyền khai thác của con người cần đi cùng trách nhiệm duy trì khả năng phục hồi và các chức năng sinh thái của đất.

Thoái hóa đất từ áp lực sản xuất và cách nhìn ngắn hạn

Theo Tiến sĩ Tô Xuân Phúc, vấn đề thoái hóa, sa mạc hóa đất cần được nhìn nhận trong bối cảnh toàn cầu. Hội nghị lần thứ 17 các bên tham gia Công ước Liên hợp quốc về chống sa mạc hóa (UNCCD COP17), diễn ra từ ngày 17 đến 28/8/2026 tại Ulaanbaatar, Mông Cổ, với chủ đề “Restoring Land, Restoring Hope” (Phục hồi đất đai, khôi phục niềm hy vọng), cho thấy đất đai ngày càng được nhìn nhận là nền tảng của an ninh lương thực, nguồn nước, sinh kế và ổn định xã hội.

Các số liệu được chia sẻ tại hội thảo cho thấy khoảng 40% diện tích đất trên thế giới đang bị thoái hóa. Mỗi năm, khoảng 12 triệu ha đất tại khoảng 110 quốc gia chịu tác động trực tiếp của thoái hóa và sa mạc hóa. Trong khi để hình thành khoảng 2,5cm đất mặt có thể cần tới 500 năm, con người chỉ mất vài năm để làm suy thoái hoặc mất đi lớp đất này nếu sử dụng không hợp lý. Hiện khoảng 500 triệu người đang sinh sống và phụ thuộc vào những vùng đất bị thoái hóa.

Tại Việt Nam, theo các số liệu được dẫn tại hội thảo, khoảng 1/3 diện tích tự nhiên, tương đương gần 12 triệu ha đất, đang bị thoái hóa; trong đó khoảng 1,2 triệu ha bị thoái hóa nghiêm trọng. Riêng đất nông nghiệp, khoảng 5 triệu ha đang bị thoái hóa, tương đương khoảng 40% diện tích đất nông nghiệp cả nước.

Theo Tiến sĩ Phạm Tuấn Anh, nguyên Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đắk Nông (cũ), thực tế sản xuất cho thấy để duy trì năng suất và sản lượng, lượng vật tư đầu vào ngày càng tăng, trong khi chất hữu cơ, sinh vật đất, khả năng giữ nước và nhiều chức năng khác của đất có xu hướng suy giảm.

Tại Tây Nguyên, những dấu hiệu suy kiệt đất thường không xuất hiện ngay sau một mùa vụ mà tích tụ qua nhiều năm. Đất bị nén chặt, cấu trúc vật lý bị tổn thương, khả năng giữ nước suy giảm; các yếu tố hóa học mất cân bằng, đất chua hóa; hệ vi sinh vật, nấm cộng sinh và sinh vật đất suy giảm. Đây là những tín hiệu cho thấy sức khỏe đất đang bị ảnh hưởng.

Từ thực tế đó, các chuyên gia cho rằng cần chuyển từ câu hỏi “cây cần gì” sang “đất cần gì”; từ cách nhìn đất như tư liệu sản xuất sang coi đất là nền tảng sinh thái của sản xuất, sinh kế và sự sống.

Theo Tiến sĩ Phạm Tuấn Anh, “quyền của đất” không nhằm nhân cách hóa đất hay phủ nhận quyền sử dụng đất của con người. Cốt lõi là xác định những giới hạn cần thiết đối với quyền khai thác, bảo đảm đất có thể tiếp tục thực hiện các chức năng sinh thái và duy trì sự sống.

“Giám hộ đất” để bảo vệ nguồn vốn cho tương lai

Theo Tiến sĩ Phạm Tuấn Anh, thực tiễn quản lý đất đai hiện nay còn một số khoảng trống. Chức năng sinh thái của đất chưa thực sự được đặt ở vị trí trung tâm; quản lý vẫn thiên về năng suất cây trồng, sản lượng và giá trị thu được trong từng mùa vụ, trong khi sức khỏe và khả năng phục hồi dài hạn của đất chưa được chú trọng tương xứng.

Bên cạnh đó, Việt Nam còn thiếu hệ thống theo dõi sức khỏe đất và cảnh báo sớm để phát hiện nguy cơ suy thoái trước khi đất vượt qua ngưỡng mất khả năng phục hồi. Cần tiếp tục nghiên cứu các cơ chế phù hợp nhằm bảo vệ lâu dài sức khỏe và khả năng phục hồi của đất.

Từ những khoảng trống này, Tiến sĩ Phạm Tuấn Anh đề xuất mô hình “giám hộ đất”, với sự tham gia và chia sẻ trách nhiệm của Nhà nước, cộng đồng địa phương, người sử dụng đất, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và giới khoa học.

Theo ông, “giám hộ đất” không phải là một tầng quản lý mới mà là sự mở rộng trách nhiệm xã hội đối với đất. Các chủ thể cùng theo dõi, phát hiện sớm, cảnh báo, ngăn chặn và phối hợp xử lý những nguy cơ có thể khiến đất mất khả năng phục hồi. Qua đó, đất được nhìn nhận như một nguồn vốn tự nhiên có giới hạn, đòi hỏi con người phải tôn trọng những giới hạn sinh thái trong quá trình khai thác.

Trên cơ sở cách tiếp cận “quyền của đất”, chuyên luận được trình bày tại hội thảo đề xuất 4 nguyên tắc gồm: tôn trọng giới hạn sinh thái; trách nhiệm liên thế hệ; sử dụng phải đi cùng trách nhiệm; phòng ngừa và khắc phục suy thoái đất.

Ba quyền tự thân cốt lõi của đất được đề xuất gồm quyền duy trì cấu trúc vật lý, quyền duy trì cân bằng hóa học và quyền duy trì sự sống sinh học.

Tiến sĩ Tô Xuân Phúc cho rằng đất không chỉ là phương tiện sản xuất mà là sự nâng đỡ của sự sống. Con người đã lấy dinh dưỡng và nhiều giá trị từ đất thì cũng cần có trách nhiệm phục hồi những gì đã lấy đi. Đất vì vậy có thể được coi là “vốn của tương lai”, bởi việc sử dụng đất hôm nay không chỉ phục vụ thế hệ hiện tại mà còn gắn với lợi ích và sự tồn tại của các thế hệ mai sau.

Từ thực địa tại Tây Nguyên, nơi có những khu vực đất dốc bị san ủi, cải tạo mạnh để trồng cà phê, Tiến sĩ Phạm Tuấn Anh cho rằng quyền của đất thể hiện ngay trong cách con người ứng xử với đất. Khi con người biết giới hạn quyền khai thác, biết dừng lại trước những tổn thương và bảo vệ các điều kiện để đất duy trì sự sống, đó cũng chính là lúc trao quyền cho đất.

“Xét cho cùng, giới hạn quyền của con người đối với đất chính là trao quyền cho đất”, Tiến sĩ Phạm Tuấn Anh nhấn mạnh.

Có thể bạn quan tâm

Các địa phương ven biển chủ động ứng phó với bão số 4 mạnh cấp 8.

Chủ động ứng phó với bão số 4, các tỉnh thành ven biển từ Quảng Ninh đến Thanh Hóa thực hiện nghiêm Công điện của Thủ tướng

Chiều tối 21/8, áp thấp nhiệt đới trên khu vực Bắc Vịnh Bắc Bộ đã mạnh lên thành bão, trở thành cơn bão số 4. Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia yêu cầu các địa phương, bộ, ngành chủ động triển khai các biện pháp ứng phó, bảo đảm an toàn cho người và phương tiện.

Bản đồ dự báo quỹ đạo và cường độ bão lúc 20 giờ tối 21/8/2026. (Nguồn: Hệ thống Giám sát thiên tai Việt Nam)

Bão số 4 giật cấp 10 trên vịnh Bắc Bộ, cách đặc khu Bạch Long Vĩ khoảng 90km

Vào lúc 19 giờ tối nay (21/8), bão số 4 di chuyển theo hướng bắc, giật cấp 10, cách đặc khu Bạch Long Vĩ khoảng 90km về phía bắc đông bắc. Do ảnh hưởng của bão tại đặc khu Bạch Long Vĩ có gió mạnh cấp 8, giật cấp 9; đặc khu Cô Tô có gió mạnh cấp 6, giật cấp 9; nhiều tỉnh, thành phố đang có mưa to đến rất to.

Khung cảnh hoang tàn do ảnh hưởng của sạt lở ven tuyến sông Gành Hào, đoạn qua ấp Canh Điền, xã Gành Hào, tỉnh Cà Mau. (Ảnh: HỮU TÙNG)

Giữ lại màu xanh cho dải đất Gành Hào

Nhiều năm qua, sông Gành Hào đoạn qua xã Gành Hào (huyện Đông Hải cũ của tỉnh Bạc Liêu, nay thuộc xã Gành Hào của tỉnh Cà Mau) trở thành vùng đất dữ đối với hàng trăm hộ dân và doanh nghiệp chế biến thủy sản.

Các đồng chí lãnh đạo xã Cẩm Trung, tỉnh Hà Tĩnh kiểm tra, rà soát các khu vực sạt lở để chủ động ứng phó.

Hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh ứng phó mưa lũ

Do ảnh hưởng của dải hội tụ nhiệt đới, những ngày qua, trên địa bàn các tỉnh Hà Tĩnh, Nghệ An có mưa vừa, mưa to đến rất to. Nhằm hạn chế đến mức thấp nhất những thiệt hại do mưa lũ gây ra, các địa phương, đơn vị trên địa bàn hai tỉnh đã chủ động triển khai biện pháp ứng phó mưa lớn, lũ ống, lũ quét, sạt lở đất.

(Ảnh: THÀNH ĐẠT)

Thời tiết ngày 21/8: Nhiều nơi trên cả nước mưa lớn do ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới

Dự báo, ngày 21/8, áp thấp nhiệt đới trên vịnh Bắc Bộ có khả năng mạnh lên thành bão. Do ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới, nhiều nơi trên cả nước có mưa dông, đặc biệt, đông bắc bộ và Thanh Hóa có nơi mưa trên 300mm, người dân cần đề phòng nguy cơ cao xảy ra ngập úng, lũ quét và sạt lở đất.

Đường đi của áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, 14 giờ ngày 20/8. (Ảnh: NCHMF)

Áp thấp nhiệt đới có khả năng mạnh lên thành bão, nguy cơ mưa lớn diện rộng, kéo dài ở Bắc Bộ

Theo ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, khoảng sáng 21/8, áp thấp nhiệt đới sẽ đi vào Vịnh Bắc Bộ và có khả năng mạnh lên thành bão, cường độ cấp 8, giật cấp 10. Hiện có hai kịch bản chính về hướng di chuyển và vùng mưa lớn do hình thái thời tiết này gây ra.

[Video] Dự báo thời tiết ngày 20/8/2026: Áp thấp nhiệt đới gây biển động, Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ mưa lớn

[Video] Dự báo thời tiết ngày 20/8/2026: Áp thấp nhiệt đới gây biển động, Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ mưa lớn

Hôm nay, áp thấp nhiệt đới trên Bắc Biển Đông có khả năng mạnh thêm, gây gió cấp 6 - 7, giật cấp 9 và sóng cao 2 - 4m. Trên đất liền, mưa lớn tiếp tục bao phủ nhiều khu vực, trong đó từ Thanh Hóa đến phía Bắc Quảng Trị là trọng tâm, cục bộ có nơi mưa trên 200mm; nguy cơ ngập úng, lũ quét và sạt lở đất tiếp tục ở mức đáng lưu ý.

[Video] Dự báo thời tiết đêm nay và ngày mai 20/8/2026: Áp thấp nhiệt đới có thể mạnh thêm, Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ mưa lớn

[Video] Dự báo thời tiết đêm nay và ngày mai 20/8/2026: Áp thấp nhiệt đới có thể mạnh thêm, Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ mưa lớn

Áp thấp nhiệt đới trên Bắc Biển Đông đang di chuyển về phía đảo Hải Nam và có khả năng mạnh lên cấp 6-7, giật cấp 9. Trên đất liền, Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ tiếp tục là tâm điểm mưa lớn, cục bộ có nơi trên 150-200mm; nhiều khu vực cần đề phòng ngập úng, lũ quét và sạt lở đất.