Chính trong bối cảnh đó, chuyển đổi số đã mở ra một lối đi mới, giúp nghề cũ tìm được chỗ đứng trong nền kinh tế hiện đại.
Thay đổi tư duy để không bị bỏ lại phía sau
Hợp tác xã Mường Hoa, thôn Tả Van Dáy 2, xã Tả Van (tỉnh Lào Cai) là một trong những mô hình tiêu biểu cho quá trình chuyển mình này, với sự đồng hành của Dự án Tăng cường hệ sinh thái chuyển đổi số (IDAP) thuộc Chương trình Thúc đẩy bình đẳng giới thông qua nâng cao hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp và phát triển du lịch (GREAT), do Chính phủ Australia và Việt Nam hợp tác triển khai.
Hợp tác xã do chị Sùng Thị Lan, người dân tộc H’Mông thành lập năm 2018, chuyên sản xuất và kinh doanh các sản phẩm thủ công mỹ nghệ như phụ kiện thêu, vải dệt tay, vải nhuộm tự nhiên, đồng thời tổ chức các hoạt động trải nghiệm văn hóa bản địa cho du khách.
Xuất phát từ mong muốn gìn giữ nghề truyền thống và tạo sinh kế cho phụ nữ địa phương, hợp tác xã lựa chọn con đường sản xuất thủ công, sử dụng nguyên liệu tự nhiên, không hóa chất công nghiệp. Tuy nhiên, đại dịch Covid-19 khiến lượng khách du lịch sụt giảm nghiêm trọng, nhiều hộ đứng trước nguy cơ phải bỏ nghề.
Bước ngoặt đến khi Hợp tác xã Mường Hoa tham gia các hoạt động hỗ trợ trong khuôn khổ Chương trình GREAT. Từ những kỹ năng số rất cơ bản, hợp tác xã từng bước xây dựng hiện diện trực tuyến, duy trì kết nối với khách hàng và mở rộng thị trường ngoài phạm vi địa phương.
Giám đốc Hợp tác xã Mường Hoa, chị Sùng Thị Lan cho biết, sự thay đổi lớn nhất của chị và các thành viên hợp tác xã không phải là công nghệ, mà là thay đổi tư duy kinh doanh.
Hợp tác xã Mường Hoa được thành lập với 9 thành viên, chủ yếu bán trực tiếp sản phẩm thủ công cho khách du lịch trên các tuyến tham quan ruộng bậc thang Sa Pa-Tả Van-Lao Chải. Khi đại dịch Covid-19 bùng phát, du lịch đóng băng, hợp tác xã buộc phải đóng cửa, không có nguồn thu.
“Thời điểm đó, chúng tôi gần như không biết gì về bán hàng online. Internet ở bản hạn chế, Zalo, Facebook có dùng nhưng không biết khai thác để kinh doanh”, chị Sùng Thị Lan chia sẻ.
Bước ngoặt đến khi người phụ nữ dân tộc H’Mông sinh năm 1989 và các thành viên hợp tác xã được tham gia Chương trình GREAT, thông qua sự kết nối của Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp.
Tại đây, các chị em được tập huấn về chuyển đổi số, kỹ năng bán hàng trực tuyến, quản lý nhóm sản xuất và vận hành hợp tác xã.
Chị Lan cho biết, để theo kịp kiến thức mới, có nội dung chị phải học đi học lại nhiều lần. Nhưng từ đó, chị bắt đầu biết lập fanpage, đăng bài theo tuần, theo tháng, quản lý đơn hàng và dữ liệu khách hàng.
Trong giai đoạn dịch bệnh, dù không có khách, hợp tác xã vẫn mở cửa hàng để chụp ảnh sản phẩm, đăng bài bán online. Dần dần, các sản phẩm thổ cẩm, nhuộm chàm, vẽ sáp ong được bán qua mạng, tạo nguồn thu ổn định và thu hút thêm nhiều phụ nữ trong bản tham gia sản xuất.
Từ mô hình nhỏ lẻ, Hợp tác xã Mường Hoa đã tổ chức lại sản xuất theo chuỗi, chia thành các nhóm phụ trách từng công đoạn như nhuộm vải, thêu tay, may hoàn thiện, bán hàng trực tuyến, du lịch trải nghiệm. Mỗi nhóm có trưởng nhóm làm đầu mối điều phối, giúp duy trì sản xuất dù các thành viên sinh sống rải rác tại nhiều tỉnh miền núi phía bắc.
Hiện nay, hợp tác xã có hơn 300 phụ nữ tham gia các nhóm sản xuất, trong đó nhóm thêu thủ công đông nhất. Theo chị Lan, thêu không chỉ để tăng thu nhập mà còn để giữ nghề, giữ văn hóa, tận dụng thời gian nông nhàn.
Song song với sản xuất thủ công, hợp tác xã phát triển du lịch trải nghiệm văn hóa như vẽ sáp ong, nhuộm chàm, tắm lá thuốc, ẩm thực bản địa, biểu diễn văn nghệ, homestay…, qua đó tăng giá trị dịch vụ và giảm áp lực sản xuất số lượng lớn.
Nhiều thành viên cho biết, từ khi tham gia hợp tác xã, thu nhập ổn định hơn, cuộc sống đỡ bấp bênh so với trước đây chỉ dựa vào nông nghiệp. Có người lớn tuổi vẫn tiếp tục gắn bó với nghề thêu, có thêm “đồng ra đồng vào” mà không phải lao động nặng nhọc.
Chị Sởn Thị La, 40 tuổi, thành viên hợp tác xã tham gia nhóm du lịch trải nghiệm chia sẻ, từ khi có thêm thu nhập, chị cảm thấy tự chủ hơn và bớt áp lực. Theo chị, khi phụ nữ có kinh tế, tiếng nói trong gia đình cũng được coi trọng hơn.
“Nhiều gia đình tham gia mô hình du lịch cộng đồng, vợ làm thủ công và du lịch trải nghiệm, chồng tham gia phục vụ ẩm thực truyền thống. Nhờ đó, sinh kế được đa dạng hóa, con cái có điều kiện học hành đầy đủ hơn”, chị La chia sẻ.
Xây dựng hệ sinh thái số cho doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ
Theo bà Vũ Quỳnh Anh, đại diện Dự án GREAT, trong giai đoạn 2, chương trình đang triển khai khoảng 12 tiểu dự án tại tỉnh Lào Cai, trong đó có tiểu dự án về xây dựng hệ sinh thái và chuyển đổi số cho doanh nghiệp do phụ nữ quản lý.
Tiểu dự án được triển khai với đối tác là KisStartup, không chỉ hỗ trợ từng doanh nghiệp riêng lẻ mà hướng tới kết nối doanh nghiệp với hệ sinh thái dịch vụ số, từ nhân lực, tư vấn, quản lý tài chính đến công nghệ, với chi phí phù hợp cho vùng miền núi.
Dự án đồng thời phối hợp với các trường đại học như Đại học Tây Bắc, Phân hiệu Đại học Thái Nguyên để đào tạo kỹ năng số cho sinh viên, tạo nguồn nhân lực tại chỗ cho doanh nghiệp địa phương.
Đến nay, dự án đã đào tạo gần 250 doanh nghiệp tại Lào Cai và Sơn La, trong đó phần lớn đã trực tiếp áp dụng công cụ số vào sản xuất, kinh doanh. Trường hợp của Hợp tác xã Mường Hoa được đánh giá là điển hình khi từng bước chuyển từ bán hàng lưu niệm nhỏ lẻ sang cung cấp nguyên liệu thổ cẩm cho các nhà thiết kế thời trang, đưa doanh thu từ thổ cẩm chiếm khoảng 70% tổng doanh thu.
Theo ông Nguyễn Hoài Nam, cán bộ quản lý cấp cao Đại sứ quán Australia cho hay, điểm cốt lõi của chương trình là chuyển từ hỗ trợ mang tính cấp phát sang tiếp cận theo định hướng thị trường. Thay vì chỉ hỗ trợ ban đầu, GREAT đặt ra câu hỏi “sản xuất gì, bán cho ai, tham gia chuỗi giá trị như thế nào”, để người dân trở thành tác nhân thực sự của thị trường.
Chương trình cũng phù hợp với các định hướng lớn của Việt Nam như chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân và nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong giai đoạn tiếp theo, GREAT tập trung vào những mô hình có khả năng nhân rộng, tạo tác động lan tỏa lâu dài.
Ở góc độ đơn vị triển khai, ông Vũ Hải Phong, đại diện KisStartup, cho rằng chuyển đổi số chỉ là công cụ, yếu tố quyết định vẫn là nội lực và tư duy đổi mới của doanh nghiệp.
Trong quá trình triển khai, KisStartup đã “cầm tay chỉ việc” cho nhiều phụ nữ chưa từng tiếp cận công nghệ, đồng thời đưa trí tuệ nhân tạo vào hỗ trợ viết nội dung, quản lý đơn hàng, phản hồi khách hàng.
Theo ông Phong, mục tiêu cuối cùng không phải là công nghệ, mà là giúp doanh nghiệp hình thành thói quen sử dụng dịch vụ, sẵn sàng chi trả khi thấy hiệu quả, từ đó tạo nền tảng để phát triển bền vững ngay cả khi dự án kết thúc.
Từ những phụ nữ từng bán hàng rong ven đường du lịch, Hợp tác xã Mường Hoa đang từng bước trở thành hạt nhân lan tỏa của một mô hình sinh kế mới, nơi nghề truyền thống được giữ gìn, phụ nữ có thu nhập ổn định và không bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi số.
Đánh giá về thành công của dự án, Đại sứ Australia tại Việt Nam, bà Gillian Bird nhấn mạnh: “Thật đáng khích lệ khi chứng kiến những thay đổi thực sự trong cuộc sống của phụ nữ như chị Sùng Thị Lan, Giám đốc Hợp tác xã Mường Hoa, với một doanh nghiệp thành công đã giúp đỡ 300 hộ gia đình khác trong cộng đồng của mình”.
Đại sứ Gillian Bird cho hay, trong quan hệ đối tác phát triển với Việt Nam, Australia đề cao bình đẳng giới và hòa nhập. Bà khẳng định, khi tất cả nam, nữ, trẻ em gái và trẻ em trai đều có thể phát huy hết tiềm năng của mình, nền kinh tế sẽ tăng trưởng và đất nước sẽ thịnh vượng.
Do đó, Chương trình GREAT không chỉ hỗ trợ phụ nữ xây dựng doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp và du lịch, mà còn nỗ lực thay đổi môi trường kinh doanh và chính sách để việc trao quyền kinh tế cho phụ nữ được bền vững trong tương lai.
