Với đặc thù là nước nhập khẩu ròng xăng dầu, Việt Nam đã chủ động triển khai sớm các biện pháp ứng phó, qua đó bảo đảm được nguồn cung trong nước, không để xảy ra gián đoạn hay thiếu hụt trên diện rộng.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), khủng hoảng tại eo biển Hormuz đang làm khoảng 11 triệu thùng dầu và 140 tỷ m3 khí đốt bị gián đoạn mỗi ngày, đẩy giá dầu thô thế giới vượt ngưỡng 100 USD/ thùng và kéo theo mặt bằng giá năng lượng tăng mạnh.
Tác động lan rộng
Ngày 22/3 vừa qua, IEA cảnh báo gián đoạn tại eo biển Hormuz đang tạo ra “nút thắt năng lượng lớn nhất từ trước tới nay”, tác động không chỉ đến giá hay nguồn cung nhiên liệu mà đã lan sang lạm phát, chi phí nhập khẩu và tăng trưởng kinh tế với quy mô cũng như mức độ ảnh hưởng được cho là vượt qua cả các cú sốc dầu mỏ trong thập niên 70 của thế kỷ trước - giai đoạn từng làm đảo lộn kinh tế toàn cầu. Gián đoạn nguồn cung buộc nhiều nhà máy lọc dầu tại châu Á phải giảm công suất, trong khi giá khí đốt tại châu Âu tăng hơn 60%.
Để ứng phó, IEA đã phối hợp giải phóng khoảng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược - mức can thiệp lớn nhất từ trước tới nay, đồng thời sẵn sàng sử dụng thêm nguồn dự trữ nếu cần thiết. IEA nhấn mạnh, các biện pháp này chủ yếu chỉ nhằm giảm bớt tác động trước mắt, trong khi giải pháp căn bản vẫn phải khôi phục hoạt động bình thường của eo biển Hormuz.
Trước sự gia tăng bất ổn về nguồn cung năng lượng, nhiều quốc gia nhanh chóng triển khai biện pháp ứng phó nhằm giảm tác động liên quan. Đơn cử, Chính phủ Hungary đã áp giá trần bán lẻ cho xăng và dầu diesel, đồng thời mở nguồn dự trữ dầu quốc gia để bảo đảm nguồn cung.
Slovenia áp dụng biện pháp hạn chế mua nhiên liệu, theo đó mỗi phương tiện cá nhân chỉ được mua nhiều nhất 50 lít/ngày, còn doanh nghiệp và các nhóm ưu tiên tối đa 200 lít/ngày. Nhằm giảm áp lực giá, nhiều quốc gia như Đức và Áo đã kết hợp điều tiết giá với chính sách thuế, vừa kiểm soát tần suất điều chỉnh giá nhằm hạn chế biến động tâm lý. Riêng Tây Ban Nha đã “mạnh tay” triển khai gói hỗ trợ khoảng 5 tỷ euro và giảm thuế VAT năng lượng từ 21% xuống 10%.
Tại châu Á, khu vực chịu tác động lớn nhất khi có khoảng 80% nguồn cung dầu và LNG được vận chuyển qua eo biển Hormuz, các quốc gia đang tập trung vào tiết giảm tiêu thụ và bảo đảm nguồn cung. Hàn Quốc và Nhật Bản đồng thời tăng cường kiểm soát giá và đẩy mạnh dự trữ; Sri Lanka áp dụng hạn mức nhiên liệu; Philippines triển khai tuần làm việc 4 ngày trong khu vực công; Thái Lan xem xét áp trần giá và hạn chế phương tiện;…
Tăng dự trữ chiến lược
Tại Việt Nam, các biện pháp ứng phó được triển khai sớm và đồng bộ. Cụ thể, công tác điều hành giá thời gian qua được thực hiện linh hoạt, bám sát diễn biến thị trường thế giới, kết hợp hiệu quả giữa Quỹ Bình ổn và các công cụ thuế, phí nhằm hạn chế biến động mạnh, góp phần kiểm soát giá cả xăng dầu cùng tác động tới lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô. Bộ Công thương đã ban hành hàng loạt văn bản chỉ đạo hệ thống sản xuất, kinh doanh và phân phối xăng dầu trên cả nước, yêu cầu chủ động nguồn cung, thực hiện nghiêm kế hoạch nhập khẩu, dự trữ xăng dầu; đồng thời, duy trì hoạt động bán hàng thông suốt, bảo đảm nguồn cung trong mọi tình huống...
Thực tế cho thấy, những nền kinh tế phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu rất dễ bị tổn thương trước cú sốc địa chính trị. Theo các chuyên gia, trong ngắn hạn, Việt Nam cần tiếp tục triển khai những giải pháp ưu tiên bảo đảm nguồn cung xăng dầu, đồng thời điều hành linh hoạt giá và kiểm soát tốt thị trường trong nước. Về dài hạn, cần tăng dự trữ chiến lược, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo để luôn sẵn sàng ứng phó với mọi cuộc khủng hoảng có thể xảy đến.
Kết luận số 14-KL/TW ngày 20/3 mới đây của Bộ Chính trị về bảo đảm nguồn cung, giá nhiên liệu ổn định trong tình hình mới nêu rõ, cần khuyến khích tiết kiệm trong tiêu dùng để bảo đảm ổn định nguồn cung; giảm biến động giá nguyên liệu, nhiên liệu trong nước làm ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, đời sống nhân dân; sớm xây dựng chiến lược quốc gia về cung ứng, dự trữ nguyên liệu, nhiên liệu trong dài hạn.
Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VINPA) Bùi Ngọc Bảo cho rằng: Để tăng dự trữ quốc gia, Bộ Công thương nên kiến nghị Chính phủ xem xét lại các khoản thuế nhà thầu (FCT) tại kho ngoại quan, bởi theo phản ánh của doanh nghiệp, đây chính là rào cản lớn đối với những doanh nghiệp nước ngoài muốn mang xăng dầu dự trữ tại các kho ngoại quan của Việt Nam.
Việc sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu vừa qua tác động không đáng kể trước biến động mạnh và liên tục của giá xăng dầu. Trong khi đó, nếu nguồn quỹ này được sử dụng để mua dự trữ từ khi giá dầu chỉ khoảng 60 USD/ thùng, chắc chắn mang lại hiệu quả cao hơn nhiều. Vì vậy, Bộ Công thương cần xem xét hình thành “Quỹ Dự phòng lưu thông tập trung” từ nguồn ngân sách của Quỹ Bình ổn giá xăng dầu để thu mua xăng dầu dự trữ khi giá thấp.
