Những ngày qua, trên các triền đồi tại thôn Bản Cám, xã Ba Bể, người dân phấn khởi đi thu hoạch quả lê. Từ mô hình thử nghiệm ban đầu vào năm 2015, đến nay, sau hơn 10 năm, cây lê đã bén rễ, sinh sôi trên đất vùng cao. Trên khu đồi rộng, hơn 120 cây lê của gia đình ông Triệu Văn Chung quả sai trĩu cành, mọng nước. Ông Chung chia sẻ, nhận hỗ trợ cây giống, gia đình tập trung trồng, chăm sóc theo đúng kỹ thuật được hướng dẫn. Cây hiện đã phát triển tốt, cho thu hoạch sẽ giúp công chăm sóc giảm hẳn, lợi nhuận thu được cao hơn.
Không chỉ gia đình ông Triệu Văn Chung, những năm gần đây, nhiều hộ dân ở thôn Bản Cám cũng đã đưa cây lê bản địa vào sản xuất. Có những hộ trồng nhiều, được hơn 100 cây, sinh trưởng và phát triển tốt. Theo Bí thư Chi bộ thôn Lý Văn Phong, cây lê sau khoảng 5 năm trồng bắt đầu cho thu hoạch, mỗi cây đạt trung bình từ 50 đến 100 kg quả.
Quả lê bản địa có vị ngọt dịu, giòn, ít chát nên được nhiều người ưa thích. Ngoài tiềm năng về kinh tế, những vườn lê vào mùa hoa nở hay mùa quả chín có thể trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách khi đến với Ba Bể.
Với thổ nhưỡng, khí hậu phù hợp, địa bàn rộng, các xã vùng cao của Thái Nguyên đã sớm xác định và triển khai bài bản việc phát triển các loài cây ăn quả đặc sản bản địa nhằm tạo ra sản phẩm đặc hữu, có thương hiệu. Tại xã Bạch Thông, đến nay toàn xã đã có hơn 700 ha cây ăn quả, chiếm tỷ trọng lớn trong sản xuất nông lâm nghiệp.
Trong đó, nhóm cây ăn quả có múi gồm cam, quýt, bưởi là cây chủ lực, chiếm hơn 550 ha, có giá trị cao. Sản phẩm quýt đã được cấp chỉ dẫn địa lý, từng bước chuẩn hóa theo tiêu chuẩn VietGAP.
Theo Bí thư Đảng ủy xã Ma Thị Mận, địa phương xác định cây ăn quả là thế mạnh, vì vậy ngay từ đầu nhiệm kỳ, Ban Chấp hành Đảng bộ xã đã ban hành nghị quyết chuyên đề để phát triển. Chỉ đạo xuyên suốt là bảo đảm quy hoạch phải đi trước một bước, gắn với tổ chức lại sản xuất; gắn chặt với thị trường; phát huy vai trò của hợp tác xã, doanh nghiệp; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ.
Bạch Thông phấn đấu đến năm 2030 sẽ hình thành vùng cây ăn quả đặc sản tập trung và vùng cây ăn quả kết hợp du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm; thu nhập bình quân của các hộ tham gia trồng cây ăn quả tăng từ 1,5 đến 2 lần so với năm 2025.
Nếu như các xã phía bắc Thái Nguyên với thế mạnh cây ăn quả có múi, cây lê thì tại các xã miền núi vùng phía nam như Võ Nhai, La Hiên, cây na đang là thương hiệu mạnh. Tại xã La Hiên, diện tích cây ăn quả hiện có khoảng 390 ha, riêng cây na chiếm hơn 320 ha. Toàn xã có 691 hộ tham gia trồng na, đưa loại cây này trở thành cây trồng chủ lực trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp của địa phương.
Năm 2026, diện tích na cho thu hoạch đạt khoảng 300 ha, năng suất ước đạt 120 tạ/ha, sản lượng khoảng 3.600 tấn. Với giá bán bình quân từ 30.000-50.000 đồng/kg, doanh thu từ cây na ước đạt 180 tỷ đồng.
Các phiên livestream bán na vào mùa thu hoạch trên các nền tảng mạng xã hội đang trở thành dấu ấn riêng cho vùng na Thái Nguyên. Ngày 7/8 vừa qua, lãnh đạo, người dân xã Võ Nhai tiến hành livestream bán na với sân khấu được dựng ngay trên những vườn na ở các triền đồi.
Chỉ sau hai giờ livestream đã có gần 8.000 lượt người xem, hơn 4.000 lượt tương tác, 234 lượt chia sẻ, 364 lượt bình luận và có 50 cây na số (đánh số thứ tự, gắn mã QR) được bán với tổng số tiền thu được hơn 208 triệu đồng; trong đó, tiền trả cho nhà vườn hơn 120 triệu đồng, còn lại ủng hộ Quỹ hỗ trợ giảm nghèo của xã.
Từ những vùng đồi chủ yếu trồng cây lâm nghiệp hoặc sản xuất nhỏ lẻ, Thái Nguyên đã hình thành nhiều vùng cây ăn quả tập trung, mang lại nguồn thu ổn định cho người dân. Tổng diện tích cây ăn quả toàn tỉnh đạt hơn 19.000 ha. Trong đó, có nhiều loại cây chủ lực, đặc sản có giá trị kinh tế cao, như: Na 1.094 ha, bưởi 2.038 ha, nhãn 1.746 ha, quýt 1.543 ha, cam 2.409 ha, hồng không hạt hơn 965 ha...
Không chỉ bỏ tư duy canh tác manh mún, nhiều hộ trồng đã ứng dụng công nghệ quản lý nước, đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm và áp dụng quy trình sản xuất an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP.
Việc tích cực trồng thay thế, cải tạo các diện tích già cỗi đã giúp sản lượng các cây ăn quả thế mạnh của tỉnh đến cuối năm 2025 tăng cao so với năm 2021, như: Na đạt 10.260 tấn, tăng 47%; nhãn đạt 11.700 tấn, tăng 17%; hồng không hạt đạt 3.000 tấn, tăng 38%; sản lượng nhóm quả có múi (bưởi, cam, quýt) đạt 51.915 tấn, tăng 14%.
Tuy nhiên, cũng như nhiều nông sản khác, cây ăn quả của Thái Nguyên cũng đang còn ít diện tích, quy mô sản phẩm hữu cơ trong khi chưa có nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã, nhất là doanh nghiệp lớn liên kết sản xuất. Du lịch sinh thái kết hợp trải nghiệm vùng sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết đồng bộ.
Thời gian tới, tỉnh sẽ tiếp tục định hướng các địa phương phát triển vùng cây ăn quả tập trung, nâng cao chất lượng giống, mở rộng diện tích sản xuất theo tiêu chuẩn an toàn. Đặt mục tiêu đến năm 2030, diện tích trồng cây na toàn tỉnh đạt 1.200 ha; cây hồng không hạt đạt 1.100 ha.
Duy trì diện tích cây ăn quả có múi hiện có, đầu tư thâm canh, sử dụng giống mới phù hợp thị hiếu thị trường và điều kiện sản xuất của từng địa phương. Ưu tiên phát triển thành vùng chuyên canh cây ăn quả, sản xuất an toàn, hữu cơ, rải vụ gắn với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái.
